کابل پرس

عدم سازگاری اسلام با اندیشه‌های مدرن

محمد علی فکور — 2013-12-26T12:54:36Z

آیا اصطلاحات «دموکراسی دینی»، «سکولاریسم اسلامی»، «فمنیسم اسلامی» و «لیبرالیسم اسلامی» و ده‌ها مورد دیگر که از اختراعات مسلمانانِ بعد از قرن 19 هست، چه اندازه می‌تواند عاقلانه و با مفهوم باشد؟ آیا این یک قدم پیش به سوی زدودنِ بنیادگرایی اسلامی و تعامل با اندیشه‌های مدرن است یا صرف پوشش جعلی برای نارسایی‌های آموزه‌های اسلامی؟ آیا خصلت فرازمانی و فرا مکانی اسلام می‌تواند این اندیشه‌ها را تحت پوشش قرار دهد؟ آیا آیه‌ی "ولا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین": "هیچ تر و خشکی نیست که در کتاب مبین (قرآن) ذکر نشده باشد"، تلفیق این اصطلاحات مدرن و پسا مدرن را با اسلام نفی نمی‌کند؟

می‌توان این بحث را جامع‌تر نیز مطرح کرد که این تناقض‌گویی‌ها مشمول تمام ادیان زمینی و آسمانی می‌شود، اما تناقض ‌گویی‌های اندیشمندان اسلامی محور توجه این نوشته است که هم در ارتباط به موضوعات شامل در حوزه‌ی قانون‌گزاری مسلمانان و هم موضوعات بیرونی و جهانی دارای بیش‌ترین اختلاف نظر است. با توجه به تولید پشت‌سرِهم اصطلاحات مدرن و گذشت زمان، رسیدن به یک اجماع کلی مشکل‌تر می‌شود. نبود یک اجماع می‌تواند زمینه‌ساز دو مشکل جدی دیگر باشد: اول اینکه به نظر آن‌هایی‌که معتقد به دین نیستند یا از زاویه‌ی بیرونی به دین می‌نگرند، دین ارزش و اعتباری ندارد و دوم، دین به عنوان آله‌ی فریب و تغافل توده‌ها می‌نماید. چون آبخوره‌ی ذهنی و فکری ما را آموزه‌های اسلامی تشکیل می‌دهد، می‌شود به این آیه‌ی "ولارطب و لایابس الا فی کتاب مبین" و سخن پیامبر اسلام که فرمود: "دو چیز با ارزش را در میان شما به جا می‌گذارم، یکی سنت و دیگری اهل بیت" استناد کرد که بیان‌گر گرایش اندیشه‌های اسلامی به ارج‌گذاشتنِ سنت‌های گذشته و حفظ حرمت و قداست آن‌هاست. با چنین صراحتی، نمی‌شود پای اندیشه‌های مدرن مانند دموکراسی، فمنیسم، لیبرالیسم، حقوق بشر، سکولاریسم و سیستم اقتصادی کاپتالیستی را در نوع هم‌سان و بدیل آن در میان امت اسلامی دخیل کرد؛ زیرا این آیه چنین صراحت دارد که هیچ تر و خشکی را نمی‌توان یافت که در کتاب مبین ذکر نشده باشد؛ به گونه‌ی دیگر، قرآن جامع‌ترین کتاب یا قانون اساسی است که بر تمام گذشته و آینده، هستی و نیستی، زمین و زمان سایه گسترده است. در این کتاب حقوق بشر، حقوق زنان، حقوق اقلیت‌های مذهبی و غیرمذهبی به رسمیت شناخته شده است. این کتاب، مشمول همه علوم و معارف بشری است و در همه‌ی عرصه‌های زندگی مادی و معنوی، همه مسایل نظری و عملی را در سطح كلان و جزیی بیان می‌كند و تعالیم آن ما را از هرگونه تلاش فكری در شناخت انسان و جهان و ابعاد مختلف زندگی بی‌نیاز می‌كند. و لذا "دین نظام‌های لازم جهت اداره‌ی جامعه را در بر دارد و می‌توان علوم اجتماعی، سیاسی و تجربی نظیر جامعه شناسی، روان شناسی، اقتصاد، علم سیاست، فیزیك و شیمی و حتی علوم كامپیوتری و... را از دین استخراج كرد1. اما سوال این است که با وجود جامعیت دین و در برداشتنِ همه نظام های لازم، باز هم مدد جستن از اصطلاحات و اندیشه هایی که در مبنا و منبع با اسلام تناقض دارد چه توجیهی دارد؟

نویسنده، با وجود اعتراف کاستی‌های این نوشته، با تایید نظریات اندیشمندان اسلامی، بر اثبات این فرضیه تلاش می‌کند که ترکیب و تلفیق این اصطلاحات با اسلام، به‌هیچ‌وجه سازگاری ندارد، اما برخلاف آنها معتقد است که تلفیق اسلام با اصطلاحات و اندیشه‌های مدرن، پوشش جعلی برای نارسایی‌های آموزه‌های اسلامی در امور سیاسی، اجتماعی و حتا خانوادگی است. برعلاوه، دست‌کاری در سیستم حکومت‌داری، حقوق زنان، حقوق بشر و... با ادعای فرا زمانی و فرمکانی دین اسلام کاملا در تضاد قرار دارد. به باور نویسنده، اکثریت اصطلاحات علمی و مدرن که تعیین کننده‌ی مناسبات اجتماعی و سیاسی ام‌روز ما هستند را نمی‌توان با گرایش دینی توجیه کرد. زدودن اندیشه‌های که برای ما قدسیت دارد، مشکل است، مخصوصا زمانی‌که منشا و عمق باورهای ایدیولوژیک ما را در بستر زمان و مکان تشکیل می‌دهد. «فمینیسم اسلامی»، «لیبرالیسم اسلامی»، «دموکراسی دینی»، «سکولاریسم اسلامی» و حتا اضافه کردن پسوند «اسلامی» بعد از «جمهوریت و انقلاب»، تلاش‌های مسلمانانی است که نمی‌خواهند جامعیت اسلام زیر سوال برود یا بهتر بگویم نمی‌خواهند سایه‌ی سیادت و آقایی شان از جامعه برچیده شود. در حالی‌که هیچ‌یکی از این اصطلاحات با توجیه دینی، مخصوصا توجیه اسلامی سازگاری ندارد. تلفیق این اصطلاحات با اسلام، در حقیقت پوشش نارسایی‌ها و نمایان نکردنِ عقب‌ماندگی‌های نظام اسلامی و ارایه‌ی راهکارهای اصلاحی به این نارسایی‌هاست. به کارگیری مفاهیم متضاد و متقارن در یک اصطلاح «مجعول» باعث سردرگمی‌های سیاسی، آشفتگی‌های فکری، پریشانی‌های نظریه‌پردازی و از همه مهم‌تر ناکارآمدی اهداف اولیه می‌گردد. چنین توجیه‌گری‌ها، نه تنها جامع بودن اسلام را تحت پوشش قرار نمی‌دهد، بلکه این مفاهیم و اصطلاحات را جهت‌گیری سو می‌بخشد. به کارگیری این مفاهیم با پسوند دینی و اسلامی، سفسطه‌یی است که باعث به وجود آمدن فاجعه در میان جوامع بشری می‌شود؛ زیرا کشورهای دموکراسی‌مدار با توسل به آیین واحد حکومت‌داری، اقتصادی و سیاسی، آسمان‌های موفقیت و پیشرفت را یکی‌ پس‌ از دیگری در می‌نورند، اما جوامع اسلامی که نه می‌توانند براساس آیین محمدی «خلافت» سیستم حکومت‌داری شان را بنا کنند و با تکیه بر اساسات دینی، از حقوق زنان و حقوق بشر دفاع کنند و نه به دلیل از دست‌دادن اقتدار و ادعای فرا زمانی و فرا مکانی دینی، اندیشه‌ها و مفاهیم جدید را به‌کار گیرند. در نهایت متوسل به سفسطه‌گویی و تناقض‌گویی‌های آشکار و نهان می‌شوند که فقط باعث تسلی خاطر خود و فریب بیشتر پیروان دینی می‌شود. مختصرا سه مورد را به صورت نمونه به بررسی می‌گیریم.

1. فمنیسم اسلامی: اصطلاح فمنیسم در غرب بعد از قرن 19 مخصوصا بعد از به وجود آمدن جنبش‌های حقوق زنان به وجود آمد. فمنیسم، تاثیرگزاری خود را در میان تمام جوامع بشری و حتا جوامع اسلامی گذاشت. مسلمانانی‌که اعجاز مدنی و انسانی فمنیسم را مشاهده کردند، و در عین حال به سنت‌های آیین اسلامی نیز وفادار بودند، چاره‌یی جز تلفیق این دو را ندیدند. همان‌طوری‌که اشاره شد تلفیق این دو فاجعه می‌آفریند. فاجعه‌یی‌که «فمنیسم اسلامی» برجا گذاشت، انحراف فمنیسم از مسیر اصلی‌اش و تعبیر جدید از آموزه‌های اسلامی بود. هرچند که این تلفیق، منفعتی هم دارد و آن اینکه وجهه‌ی دیگری را از آیین‌های دینی به نمایش می‌گذارد که همانا آشتی آموزه‌های اسلامی با حقوق زنان و حقوق بشر است؛ البته می‌تواند در درازمدت نفوذ بر اندیشه‌‌های افراطی دینی بگذارد. در حالی‌که بین فمنیسم و آموزه‌های اسلامی هیچ‌گونه مشابهت دیده نمی‌شود. فمنیسم به صورت کلی معتقد است که صلاحیت مدیریت زندگی زنان در هر مورد را به خود شان باز گردد و حتا برای نجات از وابستگی به مردان، راه‌حل‌های عدم اطاعت از اوامر شوهر، باردار نشدن و تربیت نکردن کودکان را پیش نهاد می‍‌کند. فمنیسم برای زنان و مردان نقش، حقوق، تکلیف و مسوولیت‌‌های برابر می‌خواهد. در نگاه فمنیسم، زن همانند مرد انسان است و شعور و ادراکات زن هیچ‌گونه کمی و کاستی ندارد. فمنیسم حق ارث نابرابر، شهادت نابرابر، نفقه و مهریه را برای زنان به رسمیت نمی‌شناسد. درحالی‌که، آموزه‌های اسلامی کاملا مخالف این اندیشه‌هاست. علی به عنوان اولین امام اسطوره‌یی شیعه‌ها و خلیفه‌ی چهارم مسلمانان، معتقد به ناقص‌العقل، ناقص‌الخلقه و ناقص‌الایمان بودن زنان بود و مشورت با زنان را مایه‌ی تباهی مردان می‌دانست 2، ملا صدرا انسانیت زنان را نشانه گرفته و آنان را در شمار حیوانات بر می‌شمرد 3. خمینی نقش زنان را در ازدواج، تشکیل خانواده و جلوگیری از انحراف فرزندان خلاصه کرده است 4. در مجموع زن در اندیشه‌ی اسلامی به بهانه‌ی عصمت و عفاف از بسیاری امکانات و کمالات زندگی دور نگهداشته می‌شود. در نتیجه، اسلام اگرچه در مقطعی ظهور می‌کند که دختران زنده به‌گور می‌شدند و مایه‌ی ننگ خانواده بود، اما نسبت به اندیشه‌های مدرن، همان جایگاه را دارد که خود در دوران ظهورش با آن مواجه بود. به گونه‌ی دیگر، درست است که اسلام نسبت به اندیشه‌ی دوره‌ی پیش‌ازخودش برتری داشت، اما در پیوند با اندیشه‌های مدرن و پست مدرن به هیچ‌وجه برتری ندارد و تلفیق فمنیسم و اسلام، پیوند نابجایی است.

2. سکولاریسم اسلامی: این ترکیب، در پی حوادت متعددی مطرح گردید که به گفته‌ی الیور روآ می‌توان، عقب‌نشینی و انحطاط امپراتوری عثمانی، ورود فرانسوی‌ها به الجزایر و اضمحلال امپراتوری مغول هند را مهم‌ترین عوامل ظهور آن دانست. الغای خلافت بلافاصله پرسش از الگوی «بدیل» را در فکر اسلامی مطرح کرد: چه نوع نظامی باید جایگزین خلافت اسلامی گردد؟ در حالی‌که مصطفی کمال بر جایگزینی الگوی جمهوری در کشور جدیدالتاسیس ترکیه تاکید می‌کرد، اما تلاش کسانی مانند عبدالرزاق که در صدد اسلامی کردن سکولاریسم بود نتیجه داد. او با انکار الگوی خلافت، به ضرورت گذار از آن و طرح الگوی بدیل می‌اندیشید که تلاش‌های او موجب شکل‌گیری خصلت سلبی ایده‌ی سکولاریسم اسلامی شد5. در تلفیق سکولاریسم اسلامی، تشخیص (عقب‌ماندگی جوامع اسلامی نسبت به اروپایی) درست صورت گرفته، اما تجویز تلفیق آن برمبنای تفسیر غلط از اسلام و سکولاریسم است. برخی از نویسندگان شش مفهوم برای سکولاریزاسیون ذکر کرده‌اند که در همه‌ی آن‌ها دلالت بر این جریان و فرایند تاریخی مشهود است. این مفاهیم عبارت‌اند از: افول دین، هم‌نوایی با این دنیا، رهایی جامعه از قید دین، جابه‌جایی باورها و نهادهای دینی، تقدس‌زدایی از عالم و حرکت از جامعه‌ی مقدس به جامعه‌ی سکولار. سکولاریسم سعی دارد دین را از تمام تصمیم‌گیری‌ها، سیاست‌گزاری‌ها و قانون‌سازی‌ها خلع کند و صدد حذف دین از حوزه‌ی زندگی عمومی مردم است، اما اسلام دینی است که بزرگ‌ترین شعار آن "دیانت ما عین سیاست ما و سیاست ما عین دیانت ما"ست و حق حاکمیت تنها از آن خداست و زعیم سیاسی، نماینده‌ی تام‌الاختیار خدا محسوب می‌شود. در این دین، اخلاقیات، احکام و همه‌ی بایدها و نبایدهای جامعه از مجرای شرع تعیین می‌شوند، این دین نه تنها جدایی سیاست از مذهب را نمی‌پذیرد که به تاسیس نهادهای سیاسی براساس اصول دینی نیز تاکید می‌کند. در مجموع تفاوتهای غیر قابل انکاری میان این دو موجود است که به صورت زیر است:

• تفاوت در مبنا؛ براساس اندیشه‌ی سیاسی اسلام، حاکمیت مطلق از آن خداست و خداوند منشا مشروعیت حاکمیت دینی است و سیاست اسلام مبتنی بر قوانین آسمانی می‌باشد. براساس این اندیشه، دین در تمام شوون زندگی انسان -اعم از امور اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، اخلاقی و...- دخالت تام دارد و عقل و علم در سایه‌ی آموزه‌های دینی مناسبات اقتصادی و سیاسی جامعه را سامان می‌بخشند، اما چنان‌چه بیان شد، اومانیسم، عقل‌گرایی و علم‌گرایی از اصول و بنیادهای اساسی تفکر سکولاریستی است. براین اساس، محور و مدار اصلی حکومت فقط بشر است، حکومت برمبنای قوانین بشری اجرا می‌شود و منشا شروعیت حکومت، ملت است. اداره‌ی شوون اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به انسان تعلق دارد و انسان باید در سایه‌ی عقل و علم خویش، بدون استمداد از آموزه‌های دینی و ارزش‌های معنوی پایه‌های زندگی خود را استوار کند.

• تفاوت در منبع؛ در حکومت اسلامی، قرآن، حدیث، عقل و اجماع از مهمترین منابع در حوزه ی استخراج فعالیت های سیاسی و اجتماعی است، در حالی که سکولاریسم با نفی دین، عقل ابزاری، قانون بشری، لذت گرایی و نسبیت گرایی است. سکولاریسم نه دین و نه منابع دینی را در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی و سیاسی صاحب نقش نمی‌داند.
• تفاوت در هدف؛ در تفکر سکولاریستی، هدف دولت تلاش برای حفظ حاکمیت و ایجاد موازنه میان آزادی و عدالت است. یعنی این‌که چه باید کرد که آزادی‌های فردی محدود نشود و قدرت حاکمان چگونه کنترل شود که مخل به آزادی افراد نباشد؟ در این اندیشه، خود حکومت هدف است، اما در بینش اسلامی، هدف از سیاست و حاکمیت، احیای دین و سنت‌های الهی، اقامه قسط و عدل، اجرای قوانین و حدود الهی برای ایجاد امنیت و فراهم ساختن زمینه‌یی جهت رشد مادی و معنوی، رهانیدن انسان‌ها از ظلمت به سوی نور، اصلاح جامعه، مبارزه با بدعت‌ها، تعلیم و تربیت صحیح، احقاق حقوق مردم به ویژه حقوق افراد ضعیف، و در نهایت دست‌یابی به فضیلت، کمال و معرفت است6.

آقای میراحمدی در نتیجه‌گیری که در مقاله‌ی سکولاریسم اسلامی و مبانی معرفت‌شناختی آن کرده است می‌نویسد: "نظریه‌ی سکولاریسم اسلامی، با پذیرش مفهوم سکولاریسم از سنت فکری غربی و تقلیل در مفهوم آن به منظور سازگار کردن آن با سنت فکری اسلامی، نوعی تلفیق میان دو مفهوم سکولاریسم و اسلام برقرار می‌سازد؛ در حالی‌که هیچ یک از دو سنت فکری غربی و اسلام چنین برداشتی از سکولاریسم را بر نمی‌تابد."7 همچنان محقق دیگری در رساله‌ی پایان‌نامه‌ی دکترایش با استفاده از سه روی‌کرد توصیفی، تفسیری و تعلیلی تلاش کرده‌است تا تفاوت‌های اهداف حکومت‌های سکولار با حکومت اسلامی را نشان دهد و نتیجه‌ی این پژوهش را چنین بیان کرده است: "حکومت اسلامی نه تنها یک هدف ویژه -تربیت و تعالی- نسبت به حکومت‌های سکولار دارد، بلکه در اهداف مشترک نیز تفاوت‌های تفصیلی و تفسیری وجود دارد که ناشی از تفاوت‌ها در مبانی ارزشی و روشی سکولاریسم و اسلام بوده و غفلت از آن‌ها ناموجه به نظر می‌آید8."

3. لیبرالیسم اسلامی؛ با مقایسه‌ی تطبیقی میان اهداف، منبع، مبنا و نشات‌گیری این دو به این نتیجه می‌رسیم که تلفیق، این دو نه تنها سازگار نیست، که هم‌دیگر را شدیدا نفی می‌کنند. در اندیشه‌ی اسلامی، انسان، متشکل از روح و جسم است، خلقت او هدف‌دار است، مهم‌ترین هدف انسان قرب الی الله است. در این اندیشه، انسان، موجودی‌ست تکویناً مختار، و ابزارهای شناختی او قوای حسی، عقل (نظری، عملی و ابزاری)، فطرت و وحی است. در حقیقت انسان موجودی است تشریعاً مکلف در برابر خدا و محِق در برابر حکومت. انسان موجود ابدی و مقرب به خدا است و برای نیل به سعادت به هدایت خداو و راهنمایی پیامبران نیازمند است و بالاترین ارزش تقرب به خداوند است و آزادی‌اش هم تنها درگرو عبودیت خداوند تعریف می‌شود. اما در اندیشه‌ی لیبرالیستی، انسان باعقل خود می‌تواند سعادت خود را تامین کند، بالاترین ارزش، آزادی فردی است و آزادی چنین انسانی در گرو رهاشدن از قیودی است که از طریق دین، سنت و... بر انسان الزام می‌شود. انسان فقط جسم است و هدفی در خلقت او وجود ندارد. مهم‌ترین هدف انسان زندگی بهتر در کمال آزادی است. در این اندیشه، انسان موجودی‌ست مختار و ابزارهای شناختی او را قوای حسی و عقل ابزاری تشکیل می‌دهد. انسان موجودی‌ست محق و باید دنبال حق خود باشد؛ زیرا عصر انسان مکلف به سرآمده است. در این اندیشه، انسان موجودی ابدی نیست و انسان سعادتمند، انسان آزاد و دارای رفاه است.

درنتیجه، یک بار دیگر ذکر می شود که تلفیق و ترکیب اسلام با اندیشه های مدرن نه عاقلانه است و با مفهوم. این تلفیق، صرف پوشش جعلی برای نارسایی‌های آموزه‌های اسلامی است که با خصلت فرازمانی و فرا مکانی اسلام در تضاد است.

سپاس از حوصله مندی تان برای خواندن این متن.
محمدعلی فکور، زمستان 1392

پی نوشت:

1: سید محمدعلی ایازی، جامعیت قرآن، چاپ اول، رشت، انتشارات كتاب مبین، 1378، ص 59 ـ 67.

2: خطبه‌ی 80 نهج البلاغه

3: اسفار اربعه جلد 7 فصل 13 ص 136. ترجمه‌ی مکتبه مصطفوی گرفته شده از سایت بالاترین؛ http://www.balatarin.com/permlink/2008/10/13/1420066

4: جایگاه زن در اندیشه امام خمینی، ص، (تهران: انتشارات حفظ و تنظیم آثار امام خمینی، 1384)، ص 26.

5: دکتر منصور میراحمدی، سکولاریسم اسلامی و مبانی معرفت شناختی آن، ص 12

6: اکبر اسد علی‌زاده، اسلام و سکولاریسم (3)، (پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ دریافت: 2013-12-25 http://www.hawzah.net/fa/magazine/magart/2689/4282/27664

7: دکتر منصور میراحمدی، سکولاریسم اسلامی و مبانی معرفت شناختی آن، ص 14.

8: مسعود کریمی بیرانوند، مقایسه‌ی اهداف حکومت‌های سکولار با حکومت اسلامی، (تهران: نشر پرتال، 1387)، ص 8.

برچی؛ جمهوری خاک‌نشینان

محمد علی فکور — 2013-11-03T18:21:05Z

برچی محل زندگی من است و از چند سالی‌ می‌شود که قسمت زیادی از هوای تنفس‌ام را خاک‌های برچی تشکیل می‌دهد، قسمت زیادی از چشم‌دید صبح و شام‌ام را مخروبه‌های برچی و قسمت زیادی از روابط‌‌ ام را مردم همین منطقه تشکیل می‌دهد و حالا برچی تبدیل به دنیای من شده است. روزم، شب‌ام، ماه‌ام و سال‌ام و غم‌ و خوش‌حالی‌ام را مصرف کوچه‌های لوش‌پُر و مارپیچ خود می‌کند.

برچی شهرک‌خوانده‌ی جزو چهار سمتِ شهر کابل است ‌که با هیچ گوشه‌ی این شهر قابل مقایسه نیست. خوب‌ترین سرک‌اش، با بدترین سرکِ شرق، شمال یا جنوب کابل؛ بهترین فروش‌گاه‌اش به اندازه‌ی معمولی‌ترین فروش‌گاه سه سمت دیگر؛ و سرمایه‌دارترین فرد آن با سرمایه‌دارهای معمولی سه سمتِ دیگر قابل مقایسه نیست. قابل مقایسه که هیچ، اصلا با توازنِ فکری هم سازگار نیست. برچی نه شهر است و نه روستا؛ نه رِندی و چالاکی دختر-پسرهایش به سادگی روستایی‌ها می‌ماند و نه چهره‌ی غبارآلود کراچی‌کش‌هایش به شهرنشین‌ها؛ نه شب‌هایش مانند روستا پرستاره است و نه روزهایش مانند شهر پر رونق؛ نه جاده‌ی عمومی‌اش (که بیش از یک جاده‌ی عمومی ندارد)، نمایان‌گر جاده‌ی شهری است و نه پس‌کوچه‌های مارپیچ‌اش صفای روستا را دارد. نمی‌دانم آن را چه بنامم؟ آنچه بین شهر و روستا قرار می‌گیرد چیست؟ این‌را شنیده بودم که بین دنیا و آخرت، جایی به‌نام برزخ وجود دارد، اما نشنیده‌ام که بین بهشت و دوزخ چه است؟ یعنی اگر فردی نه مستحق بهشت باشد و نه مستحق دوزخ، باید کجا برود؟ برچی هم نه بهشت است که آدم منتظر حوریان بهشتی، نهرهای جاری از آب و انواع نعمت‌های الهی باشد و نه دوزخ است که آدم بسوزد و پوست و گوشت و اسخوان‌اش تبدیل به خاکستر شود. برچی تجربه‌گاه نفس کشیدنِ بین مرگ و زندگی است؛ برچی بسمل‌گاه است که نه امید به زندگی، مردن‌ات می‌گذارد و نه تجربه‌ی مرگ عینی، زنده‌ات.

برچی محل پایتخت‌نشینان هزاره است که بیش از یک ملیون نفر جمعیت، یک سرک عمومی و شاید بیش از هزاران کوچه-پس‌کوچه‌های خاکی دارد، نصف این جمعیت برق دارند که بعد از ده‌ها تظاهرات و اعتراض‌های خیابانی به آن رسیده‌اند؛ یک سرک عمومی و 21 مکتب دولتی و بیش از صدها مکتب خصوصی دارد. اینجا مردم نه این‌که زندگی کنند، بل فقط زنده‌اند، نفس می‌کشند و عمر خاکستر می‌کنند. خوراک، پوشاک و دیگر وسایل زندگی آنان، ابتدایی‌ترین و ناچیزترین است که فقط برای سپری کردن شب و انتظار کشیدن برای فردای بهتر است. صفا و صمیمیت در درون خانواده‌ها جایش را به "عزاداری‌های گوناگون" داده است. "عاملان فشار"ی‌که این عزاداری‌ها را تمدید می‌کنند، مدعیان راستین دین و مذهب نیز هستند. عشق و دوستیِ خانواده‌ها، قربانی عزاداری‌ها و خشونت‌های توام با فقر شده است. اندک‌ترین وسایلی‌که می‌توانند مردم را شاد کنند، از نطفه در دست مدعیان راستین دین خنثا می‌شود. خلاصه این‌جا زندگی مفهوم رنگ باخته‌یی‌ست که فقط شکلیات آن با مصارف گزاف به جا مانده است؛ برچی تجلی‌گاه حماقتِ اجتماعی است که عروسی، شیرینی‌خوری، فاتحه‌خوانی و دیگر مراسم جمعی آن فقط با مصارف کمرشکن و گزاف صورت می‌گیرد. خلاصه اینجا همه چیز مهندسی معکوس شده است.

در شرقِ برچی که مرز میان برچی و شهر کابل است، پل‌سوخته (جایی‌که می‌شود تماشاگر مرگ‌های تدریجی بود)، موقعیت دارد. جایی‌که حتا موش‌های زیر پل از فرط تنبلی زیاد، بقایای خوراکی کسانی را می‌خورند که خود بازمانده‌های خوراکی برچی‌نشینان را از بالای زباله‌ها جمع‌آوری می‌کنند. جایی‌که حتا منگس‌ها جرات پریدن و خوردن بقایای خوراکی از لای دندان‌های معتادان را به خود می‌دهند.

گشت‌وگزار در دل شب در پس کوچه‌های تاریکِ برچی، تازه‌کننده‌ی خاطره‌ی همان پیرمردِ بوف کور در داستان صادق هدایت است که با صدای قاه‌قاه‌اش موهای بدن آدم راست می‌شود. هراسِ حمله در این پس‌کوچه‌ها از سوی اوباشان و دزدان بی‌در و پیکر قبل از مرگ، آدم را می‌میراند و در نفس‌گیرترین حالت این گشت‌وگزار، متوجه می‌شوی تا بند پا در لوش کثیفی که ترکیب از آب تشناب و خاک روبه‌های کوچه است فرو رفته‌ای. صدای جاری شدن آب از لوله‌های تشناب‌ها به هراس انسان می‌افزاید. کابوس زندگی یا حتا رفتن در برچی برای غیر برچی‌نشین‌ها، مرگ‌آور است. آنها برچی را قتل‌گاه بیگانه‌ها می‌دانند (نه این‌که مردم‌اش قاتل و راه‌زن باشند، بلکه چهره‌ی غم‌بار برچی برای دیگران نفس‌گیر است).

برچی قتل‌گاه اندیشه‌های جدید با ساطور سنت و سنت‌گراها است؛ برچی سکوت‌گاه زندگی است، سکوتِ وحشتناک توام با رنج و فقر و محرومیت که فقط گاهی با روشنفکرسراییِ روشنفکران جدید در هم شکسته می‌شود؛ برچی تجمع‌گاه فال‌گیرانی‌ست که مشکلات خانوادگی و اجتماعی را با رمالی و فال‌گیری حل می‌کنند، سنگ می‌اندازند، کاغذ خاکستر می‌کنند، دودی و شوویست می‌دهند تا جگر هرچه بلا و بدبختی است را کباب کنند. برچی جایی‌ست که تقدیر ساکنین آن‌را به جای دولت و حاکمیت، شیخ‌ها و آخوندهای مامور شده‌ی این‌وآن تعیین می‌کنند. برچی، جمهوری خاک‌نشینان و قبرستان مرده‌های متحرک است؛ برچی تفریح‌گاه عیاران و عیاشان کابل است که با دست‌آویز قراردادن فقر و تنگدستی برچی‌نشینان، دختران‌ شان را لذت تن‌فروشی می‌چشانند؛ برچی آرام‌گاه ساده‌زیان و ساده‌اندیشانی است که لذتِ "یک‌دان نصوار" خود را با ده‌ها جلسه‌ی‌ علمی-فرهنگی دیگران نمی‌دهند؛ برچی فراموش‌گاه قدرت‌مداران و حاکمان خودی و بیگانه است (نه فراموش‌گاه، که آله‌ی برای به موفقیت‌رساندن یا به خاک‌نشاندن مدعیان قدرت‌) است؛ برچی نتیجه‌ی ناعادلانه‌ترین معادله‌ی زندگی است. عناصر سازنده‌ی این معادله را بی توجهی دولت‌مداران، فقر، رنج و سکوت تشکیل می‌دهد؛ برچی نطفه‌ی به‌جا مانده از فرمول "حذف طالبانی" و "عبدالرحمان‌خانی" است؛ برچی منظرگاه حقیرترین مدل زندگی است یا به قول علی‌امیری، سرای رنج و سکوت است، برچی را می‌شود هرچیزی نام گذاشت، مِنهای یک زندگی مرفه. اگر معتقد باشیم که هر شهری یک «منطقه‌ی بحران» دارد، پس برچی را می‌توان «منطقه‌ی بحران» شهر کابل نام گذاشت.

برچی پیشوندی با عنوانِ "دشت" هم دارد که با این ترکیب می‌شود "دشتِ برچی" یا در گذشته‌ها "دشت بارچی‌ها و حمالان" که بارچی‌ها و حمالانِ امروز با حمالی و بارکشی، تامین زندگی می‌کنند؛ برچی، میزبانِ آموزشگاه‌های بی‌شماری است که همه فردای بهتر را به یک ملیون انسانِ برچی نوید می‌دهند که هرگز به واقعیت نمی‌پیوندد؛ برچی، تجلی ظلمت‌های دوران است.

مردم برچی، همه منتظرین ظهور مهدی "آورنده‌ی عدالت" اند؛ آنها امید شان را از دولتی‌که در فاصله‌ی چند قدمی شان قرار دارد، بسته‌اند. برچی، اقامت‌گاه داعیه‌خوان‌های دعای فرج و امن یجیب‌المضطر اذا دعاه و یکشف‌السوء است؛ برچی ثمره‌ی غضبِ خدا و بنده است. هم خدا و هم امیرانی‌که ادعای جانشینی از طرف او را می‌کردند، در یک موازنه، برچی را تحریم کرده‌اند؛ تحریمِ اقتصادی، تحریم شغل و حرفه، تحریمِ زندگی مرفه، تحریم رفتارهای مدرن زندگی مدنی-شهروندی و تحریم ترقی و پیشرفت. انگار خدا خواسته برچی نشین‌ها را برای نشان‌دادن غضب خود انتخاب کند. مردم برچی هم خدا را دارند و هم امام‌زمان را و هم امام‌خمینی را. مردم برچی هم روز قدس را جشن می‌گیرند، هم در روزهای محرم بر سر و سینه می‌زنند و هم در روزها و شب‌های قدر صدای "یا علی ادرکنی" سر می‌دهند. اما انگار خدا و بزرگان دینی با این مردم قهر اند. دلیل این همه رنج و محرومیت مشخص نیست، اما آنچه مشخص است این است که برچی، تاوان غضبِ خدا را باز پرداخت می‌کند.

روسپی‎ها و روسپی‎گری سیاسی

محمد علی فکور — 2013-09-28T02:00:00Z

تنورِ انتخابات گرم است. معامله‎گری‎ها و یارگیری‎ها به شدت جریان دارد. همه دنبال یارِ بانفوذ و صاحبِ رای است. تیمِ ارگ در یک بازی مرموز منتظر دقیقه‎ی نود نشسته است. هرچند به دنبال دل به دست‎آوردنِ یارهای با نفوذ نیز است. آنهایی‎که قیمت روسپی‎گری شان اندک نیست، اما صدایش را بلند نمی‎کند. تیم‎های مخالف ارگ نیز، مشغول چانه‎زنی در بین "خودی" است. "خودیِ"که در بین شان به چندین خودی دیگر که هریک دنبالِ منافع خاص خود است تقسیم می‎شود. تا حال بازی در میدان مخالفانِ ارگ است. آنهایی‎که سراسیمه گاهی صلح و آشتی می‎کنند و گاهی هم دست به یخن دیگری می‎شوند.
اینجا بیشتر از این‎که بازیِ سیاسی باشد، روسپی‎گری سیاسی است. آنهایی‎که بر سر قیمت خودش چانه‎زنی می‎کنند، قهر می‎کنند، ناز می‎کنند و از میدان اخراج می‎شوند. در این نیمه‎ی میدان، مخالفان ارگ می‎خواهند ملکیت "مشاع" که چندی پیش توسط جبهه‎ی ملی و بعد توسط اتحاد انتخاباتی تشکیل شد را بین خود به طور غیر مساوی تقسیم کنند، اما بر سر این تقسیم جور نمی‎آیند. خانه‎گردی و مهمانی‎خوری‎های پُشت‎سر‎هم منتج به تشکیل تیم مرکب عبدالله، ارغندیوال و محقق شد. تیمی‎که به طور ناخواسته، متحدِ خلیلی (ارغندیوال) نیز وارد آن شد. اما پشتون‎ها را گویا خوش نیامد و بعدا ارغندیوال از قیمت تعیین شده‎اش، نارضایتی نشان داد و منصرف شد. محقق اما، مساله برایش حیثیتی شده بود؛ زیرا از یک طرف، بر دوستِ دیرینه‎اش (دوستُم) تازیده و سبقت گرفته بود و از طرف دیگر از پارلمان استعفا داده و جایگاه بهتری برای خودش در نظر داشت و حالا باید می ماند
در این میان دو یارِ مدعی اصلی قدرت (ضیا و دوستُم) به حاشیه رانده شده بودند و باعث شد یکی کابل را به قصد شمال کشور و دیگری به قصد دُبی ترک کند. محقق تا این‎جا از معاونیت خیالی اش متیقین شده است و این یقین، زمینه‎ی افشاگری شب‎های معاشقه و خانه‎گردی‎ها و معامله‎گری ها را مساعد کرده است
محقق گویا منتظر فرصتی بود که از وزین نبودن مسعود در داخل و بیرون کشور، از کم‎بودنِ رای ترک‎تباران نسبت به هزاره‎ها، از تهمت بستن صالح و نداشتنِ پایگاه اجتماعی او و در نهایت از پیوستن خودش در تیمِ به قول امرالله صالح "اعتلاف ملی" زبان بگشاید. این زبان اما نه زبان تدبر و تعقل، که زبان پهلوانی و برمبنای قوانین غیر سیاسی بود. او در جواب به "چار مشوره مفت" دکتر حسین یاسا، تمام اسرار شب‎های آمیزشِ سیاسی، عشوه‎گری و تنازی‎های "خودی‎ها" را بر دمِ باد چارسو داد. نمی‎دانم چه احساسی داشته در هنگام این افشاگری، اما خواسته به رخ همگان بکشاند که جایگاه خیالی من تاحدی معلوم شده است.
امرالله صالح، نیکی‎های او را با نیکی جواب داد و نوشت: "من مانند شما لقب تقلبی استادی ندارم. من مانند شما تلویزیونی که مصارف آنتن‎هایش را یک سازمان استخباراتی و معاش مامورین‎اش را سازمان استخباراتی دیگر بدهد ندارم. من قبل از گرفتن تصمیم های سیاسی به سه کشور همسایه سفر نمی‎کنم. من پیمان‎هایم را با متحدین‎ام در سفارت‎خانه‎ها و مهمان‎خانه‎های استخباراتی در کشور‎های همسایه نه بلکه در شهر کابل می‎بندم. از ذکر ملاقات‎های تاریک با خارجی‎های شرقی و غربی بخاطر چانه‎زنی بر سرنوشت کشورم پرهیز و شرم می‎کنم برخلاف شما که آنرا معیار اساس و معیار بلی و نخیر در انتخاب تان قرار می‎دهید."

تیم ارگ که در ابتدا از به وجود آمدنِ اتحاد انتخاباتی هراسیده بود، اما حالا نفس راحت کشیده و این شکاف را نقطه‎ی پایان آن می‎داند. تیم ارگ، هرچند هنوز به نتیجه‎ی نهایی نرسیده است، اما از دست به یخن‎شدن اعضای اتحاد انتخاباتی نیز مسرور است. آنها برای چنین "مرغ جنگی" اعضای اتحاد نقشه کشیدند که ثمر داد
آنچه‎که در میان ملموس است، ناپختگی سیاسی اعضای اتحاد انتخاباتی و شکننده‎بودن پیمان‎های سیاسی و لگدمال کردن پیمان‎هاست. کودکانه عمل کردنِ آنان نیز عاملی است که اعتماد آنان را حتا در بین توده‎ها ضعیف می‎کند. همه‎ی آنانی‎که بشردوست را به خاطر ساده‎زیستن و جدی سخن گفتن‎اش، کوته فکر و دیوانه خطاب می‎کردند، امروز خود دچار حماقت بزرگتر از آن شده‎اند. بشردوست در عین حالی‎که ساده می‎زید و عامیانه سخن می‎گوید، اما بر گفته‎هایش صادق است و هر آن به خاطرِ کسب قدرت بیشتر، عزت و شرافت اش را به حراج نمی‎گذارد.

دشواری های زن بودن

محمد علی فکور — 2013-09-24T14:17:37Z

من زن نیستم. آزادم مثل تمام مردانِ دنیا، سر و سودایم در دستِ خودم است. آزادانه تصمیم می‎گیرم، مستقلانه عمل می‎کنم و سخت‎کوشانه به کارهایم رسیدگی می‎کنم. رفتن، آمدن، خوردن، خوابیدن، مطالعه کردن، کار کردن و انجام هر کار دیگری دستِ خودم است. خودم مالک خود و صاحبِ زندگی خود هستم.

وقتی در جاده قدم می‎زنم، سرم را بلند می‎گیرم و به بهانه‎ی این‎که "مرد" هستم، از اذیت و آزار اوباشان آزادم. کسی به خاطر اندام زیبا، کمرِ باریک، چشمانِ سیاه، چادرِ کوچک یا لباس تنگ و نازک‎ام مزاحم‎ام نمی‎شود. آنهایی که شهوت شان در چشم شان است، از لباسِ کوتاه من به گناه نمی‎افتند؛ چون از یک‎طرف مرد در پوشش خود آزاد است و از طرف دیگر، زن که به گناه آلوده نمی‎شود، این فقط مرد است که از "بد حجابی" زن به گناه آلوده می‎شود. در هرچهار راه چندین تکسی به خاطر سوار کردنِ من سرش را به پشتِ دیگری نمی‎کوبند. وقتی می‎خواهم مثل مردان در شهر غذای نوش‎جان کنم، کسی پشتِ پرده‎های تاریک و "زنانه" رهنمایی‎ام نمی‎کنند. از قیدِ این چرندیات هم آزاد هستم: "به‎به چه مالی است!!"، "بادی ره ببی"، "چه گشتاری داره"، "شماره‎ات چند اس؟"، "می‎شه مهمان ما شی"، "مه صدقه گشتارت شوم" "الا مره در دادی" و.... خودم هستم و آزادی‎های که به عنوان یک مرد برایم داده شده است.
وقتی تصمیمی می‎گیرم، خودم آینده‎ام را، مسیرم را، شریک زندگی‎ام را، نوع خانه و موترم را انتخاب می‎کنم. کسی حق ندارد که سیاه و سفیدش را برایم تعیین کند. از دیدنِ صورت‎ام کسی بی‎آبرو نمی‎شود، از دیدنِ موها و اندامم کسی به گناه نمی‎افتد، از پوشیدن لباس دلخواه‎ام کسی لذت نمی‎برد. لباس‎های آستین بریده‎ام شهوت کسی را بر نمی‎انگیزاند. کسی مرا مایه‎ی ننگ و نگون‎بختی نمی‎داند، کسی ناقص‎العقل‎ام نمی‎خواند، رسیدن به آرزوهایم خیلی مشکل نیست. کسی نمی‎تواند بگوید: "تو ره د بچه فلانی می‎تیم که خوب سرمایه‎دار اس". کسی تعیین تکلیف نمی‎کند که "موتر دواندن یا اسپ‎دواندن بری مردا بد اس". پس زنده باد آزادی مردانه. چه آزادی سرشاری!! دستِ کسی را می‎بوسم که چنین لطفی در حق من (مرد) کرده است. چه مهربانی بوده است.

وقتی در خانه هستم کسی نمی‎گوید "اُ دختر هله مهمان آمد، پشت کندو پُت شو". نمی‎گوید: "صورتِ‎ ته را فلانی نبینه، اگر نی ما بی‎عزت می‎شیم." کسی نمی‎گوید: "دخترِ سک ما از نان دادن‎ات بیزار شدیم، خدا کنه زودتر بریت صاحب پیدا شوه تا از نِق‎نِق (ات) خلاص شویم."، کسی نمی‎گوید: "اگر زنِ خوب باشی، مه هم مجبور نمی‎شُم سرت دیگه زن کنم."، کسی لت‎وکوب‎ام نمی‎کند و در جریان لت‎و‎کوب فریاد نمی‎زند که "چُپ شو بی پدر، صدایته همسایا می‎شنوه"، کسی به خاطرِ اختلاف با نظراتِ دکتاتورانه‎اش تهدید به طلاق‎ام نمی‎کند، کسی به خاطر اطاعت نکردن از اوامرش، نفقه‎ام را قطع نمی‎کند، کسی به خاطر اظهار نظر در ارتباطات‎اش با زنان و دختران دیگر، بینی‎ام را نمی‎بُرد، کسی بر سرِ قیمت‎ام، با طرفِ زندگی‎ام چانه نمی‎زند، کسی از فروشِ بدن من سود نمی‎برد؛ کسی حقوقِ اقتصادی‎ام را ضایع کرده نمی‎تواند؛ چون من "مرد" هستم و مختار زندگی خود.

این "آزادیِ عمل" و "قدرتِ اراده" چه لذتی دارد و تا چه اندازه، احساس "انسان بودن" و "شخصیت داشتن" را در انسان زنده می‎کند. اصلن مفهوم "انسان بودن" تا اعماقِ وجودِ آدم ریشه می‎دواند. امید و آرزو در رگ و خون و استخوانِ آدم جوانه می زند....

من زن نیستم، اما از مرد بودن‎ام هم افتخار نمی‎کنم. من زن نیستم، اما طعم ذره ذره‎ی این حقارت‎ها و مظلومیت‎ها را با حلقومِ مردانه‎ام می‎چشم. من زن نیستم، اما فریادِ مظلومیت زنانِ کشورم را با گوشِ دل می‎شنوم. زن نیستم، ولی چیغ زدن (فریاد کشیدنِ) این مردان نمک‎ناشناس را می‎شنوم که اگر از وقتِ خوردن و نوشیدن‎اش ذره‎یی دیر شد، دنیا را سرِ خانم یا دختر و خواهرش خراب می‎کند. می‎دانم که چگونه یوغِ استعمار بر گردنِ زنان گذاشته شده است. من زن نیستم، اما از تمام مردانِ تمامیت خواه متنفرم که می‎خواهند از زن به عنوان پولی برای ترقی و پیشرفت خود استفاده کنند. زن نیستم، ولی صدای شکسته شدن دل دخترانی‎که از مکتب و دانشگاه منع می‎شوند و زنانی ‎که از اشتغال و فعالیت منع می‎شوند را می‎شنوم.

من زن نیستم، از مرد بودن‎ام هم احساس افتخار نمی‎کنم، اما انسان بودن آرزوی من است.
به امید آن روز...

زنان ناقص‎العقل اند...

محمد علی فکور — 2013-08-25T19:17:27Z

بعد از نشر قسمت قبلی این مطلب (زنان ناقص‎العقل اند)، با تحسین‎ها، تشویق‎ها و مخالفت‎های بی‎شماری مواجه شدم. بعضی‎ها در حمایت از این نوشته، آن را تحسین‎برانگیز و تاثیرگزار بر اندیشه‎های مردسالاری دانستد، و برخی هم ضمن ویرانگر و مخرِب خواندن آن بر زندگی اجتماعی زنان در خانواده و اجتماع، احساس دلسوزی به حالم کرده و از اتلاف وقت‎‎ام در نوشتن چنین موضوعات افسوس کرده بودند. برعلاوه‎ی این مخالفت‎ها و موافقت‎ها، برخی‎های دیگر به خاطر نقل‎قول کردن از اندیشمندان غربی و نقدِ دین‎مدارانِ زن‎ستیز، کافرم خواندند و تهمت‎های ناروایی بر من روا داشتند. بیش‎ترین این کنش، واکنش‎ها در سایت کابل‎پرِس، و صفحه‎ی حمایت از قانون منع خشونت علیه زنان بود.
من اما پایم نلغزید و حالا استوارتر بر موضع قبلی‎ام ایستاده‎ام. تاکید من این است که اندیشه‎ی زن‎ستیزانه، تنزًل ارزش و کرامت انسانی زنان در حد یک‎ برده و کنیز و منزوی‎کردنِ زنان در چارچوب خانه، محصول "فکر مسلط" و "اندیشه‎ی غالب" جامعه‎های قبلی و امروز (اعم از دینی و غیر دینی است). این "فکر مسلط" درازای تاریخی به‎اندازه‎ی عمر انسان‎ها دارد. بعد از تشکیل خانواده و ایجاد زندگی شهرنشینی و شروع کتابتِ تاریخ، زندگی، نقش و فعالیت زنان محدود به درون خانواده شد. این کار بیشتر از آنکه براساس ظرفیت و توانایی نسبتا کمِ زنان صورت گیرد، براساس قلدوری و زورمداری مردان با توجیهِ درایت ضعیف زنان در امور اجتماعی انجام شد تا اینکه رنگ و صبغه‎ی دینی به خود گرفت.

اندیشه‎ها و تفکراتِ مذهبی‎ها و آیین‎های مذهبی پر است از حس زبونی، انزجار و تنفر آنان از موجودی به‎نام "زن"، تا جایی که بودا در آیین‎اش، زنان را موجودی با ظاهر فرشتگان، اما دارای روح شیطانی و دام خطرناک شیطانی می‎دانست، در آیین زرتشت، زن شخصيت حقوقي نداشته و به عنوان شخص شناخته نمي‌شده و در حكم شي، مطرح بوده است، در آیین یهودیت و روايات يهودي تصوير حوّا، به‎ عنوان يك وسوسه‌گر، منتج به ديد بي‌نهايت منفي نسبت به زنان شده است و همه‌ي زنان به عنوان كساني تصور شده‌اند كه از مادرشان، يعني حوّا، گناه، حيله و تلبيس را به ارث برده و در نتيجه همه‌ي آنان نادرست‎كار و از نظر اخلاقي پَست و گناه‌كارند. در آیین مسیحیت، تقریبا رفتار مشابه با زنان صورت گرفته است. افراطی‎ترین نظر را گویا مارتين‎لوتر در مورد زنان داشته است. وی می‎گوید: "اگر آن‌ها [زنان] از پا در آمدند و يا حتي مُردند، مساله‎یي نيست، بگذاريد آنان در زايمان بميرند؛ زيرا اين دليل بودن آن‌ها در اين‎جاست." در انجیلِ کاتولیک، زايش دختر يك خسارت محسوب شده و دختر به عنوان مولود دردناك و منبعي نهايي براي آبروريزي پدرش به حساب آمده است. در نظام اجتماعی اسلام زمانی‎که می‎خواهند در مورد زنان صحبت کنند، همه‎ی نظرات پست و غیر انسانی قبلی در مورد زنان را مردود می‎دانند، اما زمانی که خود به عنوان نظام اعتقادی و اجتماعی برتر، نظریه‎پردازی می‎کنند، در حقیقت راه رفته‎ی گذشتگان را می‎پیمایند. در اندیشه‎ی اسلامی علی در صدر است که "زن" و "شیطان" را باطل‎کننده‎ی نماز پنداشته و زنان را ناقص‎العقل دانسته است. گفته ‎می‎شود که بر سر این گفته‎ی علی مناقشه وجود دارد؛ زیرا بعضی‎ها که در توجیه این گفته خواسته‎اند علی را تبریه کنند، گفته‎اند که در این سخن "نسبیت" وجود دارد. این نسبیت به دو معناست: 1. شامل همه‎ی زنان نمی‎شود، بلکه فقط عده‎یی را که با علی در خصومت بودند (مانند عایشه)، را شامل می‎شود؛ 2. این گفته مربوط به زنانِ همان زمان (زندگی علی) می‎شود، نه دوره‎های بعد از وی.

ملاصدرا از مشهورترین فلاسفه‎ی اسلامی است که در ابعاد گونه‎گون فلسفه‎ی اسلامی روشنگری کرده است. همو در مورد زنان می‎نویسد: "و از عنایات الهی در خلقت زمین، تولد حیوانات مختلف است… که بعضی برای خوردن اند… و بعضی برای سوار شدن و زینت… و بعضی برای بار کشیدن… و بعضی برای تجمل و آسایش… و بعضی برای نکاح و آمیزش… و بعضی برای تهیه‎ی پوشاک و خانه و اثاث…" (1)

ملاهادی سبزواری بر تفسیر این گفته نوشته است: "اینکه صدرالمتالهین زنان را در عدد حیوانات در آورده است اشاره‎ی لطیفی دارد به اینکه زنان به دلیل ضعف عقل و جمود بر ادراک جزییات و میل و رغبت به زیورها و زینت‎های دنیا، حقا و عدلا نزدیک است که به حیوانات زبان بسته ملحق شوند، اغلب‎شان سیرت چهارپایان دارند، ولی به آنان صورت انسان داده‎اند تا مردان از مصاحبت با آنها اکراه نداشته باشند و به نکاح با آنان راغب باشند و از همین‎جاست که شرع مطهر، مردان را در کثیری از احکام، مثل طلاق و نشوز و ادخال ضرر بر ضرر، بر زنان غلبه و چیرگی داده است." در مورد نظرات سایر شاعران اسلامی در نوشته‎ی قبلی توضیحات ارایه کردم.
از این‎که بگذریم، دیدگاه‎های غیر دینی هم مسیر مشابهی را پیموده است. سیمون دوبوار با نقل‎قول از هواداران فرمول‎های ساده می‎‎گوید که زن چیزی بسیار ساده است: رحِم، تخمدان و موجودِ ماده؛ همین کلمه برای تعریف‎اش کافی است. صفت ماده در دهان مرد، طنینی دشنام‎گونه دارد؛ ولی مرد از ویژگی حیوانی خود شرم‎ناک نیست، حتا به عکس، اگر درباره‎اش گفته شود که «او نر است»، احساس غرور می‎کند. این تلقین‎ها و احساس غرور ناشی از پندارهای آموزه‎های دینی و غیرِدینی است. این غرور "مردانگی"، هماره از پذیرش حقایق انسانی زنان اِبا ورزیده و مانع شده است.
اما حس زبونی زنان، نشات می‎گیرد از قدرت فزیکی مردان که بر اثر این کار، مردان از نظر جسمی غالب و برتر میدان شناخته می‎شود و این‎جا هست که برای از دست ندادن سیادت و قدرت مردانگی‎اش، دست به جعل‎کاری‎های تاریخ، فرهنگ، ادبیات و سیاست زده و فرهنگ سازی می‎کند. در این مورد مارکس، فیلسوف آلمانی حرف زیبایی دارد، از نظر مارکس، روبنای جامعه بر حسب حفظ منافع طبقاتی عمل می‌کند. درست بر همین اساس سنت‌ها، دین، اخلاق، فرهنگ و حتا هنر در جامعه‎ی طبقاتی بر اساس پنهان کردن حقایق و ترویج دروغ، ریا، دلالی، جیره‎خواری و مزدوری به جلو می‎رود. فرهنگ جامعه‎ی طبقاتی در واقع مانند ظرفی است که یک‎بار تهی شده و سپس مملو گشته است از تخیلات، خرافات، تسلیم شدن و رها کردن ارزش‌های انسانی. در جامعه‎ی که نصف بیشتر آن در زیر خط فقر زندگی می‌کنند. در جامعه‎ی که نیمی از آن به عنوان "جنس دوم" تحقیر می‌گردند و از حقوق و امتیازهای جنس اولِ "برتر" بر خوردار نیستند و در جامعه‎ی که گرسنگی، بیکاری، نداشتن سرپناه، بیماری، عدم امنیت شغلی و جانی دامنگیر اکثریت جامعه است، فرهنگ و اخلاق واژه‎های بی‎معنی و نا آشنا به نظر می‎رسند. در همان جوامع فرهنگ مستقل نیست، وابسته است به شرایط مادی حاکم بر جامعه.
مردان به خاطر از دست ندادن اقتدار و هیبت درون‎خانگی و اجتماعی خود حاضر است هرنوع تهمت‎ها و افتراهای ناروا بر زنان ایراد کنند. ناقص‎العقل بشمارند، صفت حیوانی برای‎شان بدهند، با اوصاف نگون‎بخت و تیره‎بخت، تحقیر کنند، بر روابط و رفت‎و‎آمدهای شان کنترل داشته باشند و...
پیامد این پندار این است که به آنان حقوق کم‎تر و تکلیف بیش‎تر بدهیم. از نظر حقوقی زمانی‎که شخص با کمبودی یا نقصان عقل مواجه است، برایش "معتوه" می‎نامند و این شخص باید تحت ولایت یک "ولی" قرار داشته باشد. این "ولی" هم باید از جنس مرد باشد. کسی‎که به قول پولن دولابار، هم داور است و هم طرفِ دعوا. کسی است که هم حق کم‎تر برای زنان در نظر می‎گیرد و هم او را تا حد یک حیوان، شایسته‎ی پرداخت حق کم‎تر با توجیه احکام دینی می داند.
پیامد این پندار، نه تنها محدود‎کردن زنان از فعالیت‎های بیرونی است، که محدود کردنِ آنان در جنس خود است. یعنی زن باید همیشه زن (نگون‎بخت، ناقص‎العقل، منزوی، احساساتی و مطیع خواسته‎های مرد) باقی بماند. رشد و ترقی آنان نه تنها لازم نیست، که ارزش هم ندارد. بار معنایی "ماده"، چیزی‎است که همه حس افتخار و پیروزی زنان را سلب کرده است. آنها باید از تحصیل، اشتغال، فعالیت‎های سیاسی-اجتماعی و گشت‎و‎گزار محروم باشند و تحصیل هریک از آنها نیازمندِ تضرع و التماس به مردان است. در غیر آن، روابط بر هم می‎خورد، در غیر آن، او حتا از حقوق اقتصادی‎اش (نفقه) هم محروم می‎شود.
بدترین حالت این وضعیت این است که مردان این رابطه‎ی نابرابر و اسف‎ناک را می‎خواهند و قانونی هم می‎خواهند. مطهری، نویسنده‎ی و دانشمند ایرانی در کتاب نظام حقوق زن در اسلام می‎نویسد: "قرآن کریم وقتی درباره حجاب سخن می‌گوید می‌فرماید: حجاب عبارت است از احترام گذاردن و حرمت قایل شدن برای زن که نامحرمان او را از دید و جنبه حیوانی ننگرند و این حرمت را مخصوص زنان مسلمان دانسته، لذا نظر کردن به زنان غیر مسلمان را، بدون قصد تباهی جایز می‌داند و علت آن این است که زنان غیر مسلمان از این حرمت بی‌بهره‌اند." من فکر نمی‎کنم که هیچ‎کسی به ماهیت و کاربرد حجاب (مصوونیت زنان) مخالفت داشته باشد، اما سوال اساسی این است که چرا تنها دیدن موی و اندام زنان گناه آور است؟ آیا زنان از دیدن اندام نیمه بیرهنه‎‎ی مردان و دیدن موهای مردان لذت نمی‎برند؟ آیا لذت بردن یک امر نسبی است؟ آیا زنان به قول آگستن قدیس فقط عنصر گناه است؟ آیا زنان وسیله‎ی به گناه‎انداختن مردان است و باید برای جلوگیری از آن، آنان را محدود کرد؟

چه نتیجه‎یی را از آن برداشت کرد؟ اینکه ما زنان را محفوظ و مصوون می‎کنیم یا در ادامه‎ی محدودیت‎های دیگر، آنان را محدود می‎کنیم؟ آیا بهتر نیست که به جای به قید کشیدنِ زنان و تلف ‎کردن حق آنان، دید حیوانی و شهوانی خود را اصلاح کنیم؟ بهتر نیست بپذیریم لذت بردن و به گناه آلوده شدن، یک امر مطلق و مخصوص مردان نیست؟ آیا بهتر نیست دید مردسالاری افراطی را با دید انسانی تبدیل کنیم؟ آیا بهتر نیست آنها را برای زندگی خود انیس و مونس بخواهیم، نه نوکر و غلام؟ آیا بهتر نیست که هم‎گام با رشد عقلانی بشریت، اصطلاحات و ادبیاتی که مخصوصِ جامعه‎های جاهلیت بشر است را منسوخ کنیم؟ آیا بهتر نیست بپذیریم که آزادی و عزتِ زنان، در منافات با گسستن روابط خانوادگی نیست، بلکه زندگی از سر انتخاب و آزادی آنان روابط را مستحکم‎تر می‎کند؟ آیا بهتر نیست از حضور پر احساس آنها در جامعه نترسیم و اجازه‎ی نفس کشیدن بدهیم؟

1- الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، ج‏7، ص: 137

زنان ‎ناقص‎العقل اند...

محمد علی فکور — 2013-08-15T06:00:00Z

از کودکی تا حالا هرچه شنیدیم، تکرار اندر مکررِ همین جمله بوده‎است. "زن ناقص‎العقل است"، "زن ناقص‎الایمان است" و "زن ناقص‎الخلقه" است. من‎ هم موافقم، و مطمینم تو‎ هم موافقی. وقتی تمام چرخه‎های زندگی، در مخالفتِ با خواسته‎ها، امیدها و آرزوهای زنان می‎چرخد، باید زنان ناقص‎العقل باشند، وقتی هم ‎من و تو، هم مرد و هم زن، هم در خانه و هم در اجتماع بر سر و صورت زنان می‎کوبیم، پس آنان باید کند ذهن‎ترین موجودات عالم باشند، وقتی همه‎ی امتیازات و سهولت‎های زندگی در اختیار مردان است، پس زنان حق دارند ناقص‎العقل باشند، وقتی انسانی‎ترین و ترحم‎انگیز ترین همدردی ما با زنان "نتوانستن" است، پس آنان حق دارند از پسِ هیچ‎کاری موفقانه برنیایند، وقتی تمام دروازه‎های علم و آگاهی، اقتصاد و اشتغال و پرورش استعدادها را از آنان گرفته‎ایم، می‎توانیم چه توقعی داشته باشیم؟ زنان نخبه؟ زنان فیلسوف؟ زنان دانشمند؟ زنان هنرمند؟ و...؟

برای کسانی که انسانیت، دغدغه‎ی‎شان است، این بزرگ‎ترین و عمیق‎ترین سوال است و یک دریا حرف دارد. به هیچ‎صورت نمی‎توانم خودم را با این استدلال‎ها قناعت دهم که زن ناقص‎الخلقه و ناقص‎العقل است. نه، عزیز دلم. این من و تو هستیم‎که از او یک بُت می‎سازیم و توقع داریم این بُت سخن هم بگوید. وقتی سخن نمی‎گوید، نظر نمی‎دهد و در فعالیت‎های اجتماعی حضور نمی‎یابد، بعد استدلال می‎کنیم که چون آنها ضعیف‎النفس هستند، شایستگی ندارند و نمی‎توانند آنچه را مردان انجام می‎دهند، بکنند. کمونیست‎ها معتقدند که هرچیز از "کار" درست می‎شود. "کار" یعنی تمرین و ممارست، "کار" یعنی کسب توانایی، "کار" یعنی آموختن هرچه به نظر دیگران ناممکن می‎آید. از طرفی، روانشناسان معاصر هم می‎گویند هر ناممکنی با تمرین و انجام مکرر، امکان پذیر می‎شود. من مطمینم اگر زنان، حرف‎زدن، درس‎خواندن، فعالیت‎های اجتماعی، سیاست و فعالیت‎های اقتصادی را تمرین کنند، می‎توانند مثل مردان عمل کنند. اگر این دام‎های‎که با توجیهِ احکام دینی، به پای زنان بسته‎ایم، برداشته شود، آنها هم می‎توانند مثل مردان هنرمند، فیلسوف، سیاست مدار و... شود.

جدی‎ترین سوالی را که دین مداران ما از زنان می‎پرسند و با آن، راه جست‎وجوگری آنان را مسدود می‎کنند، این‎است که از میان 124000 پیامبر، چرا هیچ‎یکی زن نبوده است؟ چرا از میان این‎همه‎ امام و معصوم، فقیه و مولوی، هیچ یکی زن نبوده است؟ با این سوال، دهان زنان برای همیشه بسته می‎شود و فکر می‎کنند تقدیر چنین است و خداوند همچین خواسته‎ی مردسالارانه داشته است. با دقت به‎عمق این استدلال، آدم نتیجه می‎گیرد که زنان فقط برای کام‎جویی مردان، تولید طفل و ایفای نقشِ مادری و همسری است. اما من سوالات بیشتری را اینجا درج می‎کنم و آن اینکه: چرا از میان این‎همه نویسنده، شاعر، امپراتور، مخترع، پادشاه، فیلسوف، سیاست‎مدار، هنرمند، نقاش، مجسمه ساز دنیا هیچ‎یکی زن نبوده است؟ چرا زنان در سراسر تاریخ فقط نقش درجه‎دوم و سوم را داشته است؟ چرا از زن غیر از تولد و تمکین در برابر خواسته‎های مردان، چیز‎های دیگری توقع نمی‎رفته است؟ تاریخ معاصر (300 سال اخیر) را فاکتور می‎گیریم. یعنی به‎استثنای این 300 سال که در نتیجه‎ی مبارزاتِ سیاسی زنان و انقلاب‎صنعتی پای زنان به‎صورت نسبی به اجتماع کشانیده شد، قبل از آن در سایر نقاط دنیا و به شمول آن 300 سال در افغانستان، چرا هیچ زن خوب ندرخشیده است؟

ویل‎دورانت در کتاب لذت‎های فلسفه می‎گوید: "هر تمدنی در قالب فکرِ مسلط جامعه شکل می‎گیرد." این جمله یک‎دنیا تفسیر دارد و می‎تواند جواب‎گوی همه سوالات ما باشد؛ زیرا نه تنها در جامعه‎ی ما، بل در تمام دنیا "فکر مسلط" ضعیف بودن زنان است، نقصان و درجه دوم بودن زنان و کند ذهن بودن زنان است. این "فکر مسلط"، تمدنی را پی‎ریزی می‎کند که با توجیهِ ناقص‎العقل بودن زنان، و کندذهن بودن زنان، آنها را از تمام فعالیت‎های بیرونی منع کنیم. این‎جمله را به‎ امام‎علی نسبت می‎دهند. امام‎علی حق‎داشت چنین بگوید. وقتی به امام‎حسن دستور می‎دهد که نباید زن‎ات با مردِ نامحرم معاشرت کند، نباید چهره‎ی زن‎ات را نامحرم ببیند، و نباید در کوچه و بازار برآید، پس پیامد آن چنین می‎شود که این زن، باید کُندذهن‎ترینِ عالم باشد. این زن از کجا باید بداند که فلان دانشمند در مورد خاصیتِ ژنتیکی و بیولوژیکی زنان و مردان چه گفته است؟ از کجا بداند که در پشت کوه عربستان، کشور دیگری‎ هم وجود دارد یا نه؟ چگونه بداند که خاصیت ارتجاعی اجسام یعنی چه؟ چطور بفهمد که سیاره‎ها و ستاره‎ها چگونه به وجود آمده‎اند؟ تنها چیزی را می‎تواند بفهمد که در دنیای خودش اتفاق می‎افتد. وقتی راه شنوایی و بینایی زن را بستیم و او را از دیدنِ بیرون و اجتماع محروم کردیم، توقع داریم او فلسفه بداند، حکمت و ادبیات فهم باشد؟ خلاق باشد؟ باید روشن کنیم که علی، این‎ها را جزو خاصیت ذاتیِ زنان به شمار آورده است، در حالی‎که او هم متاثر از جامعه‎ی قبیلوی عربی بود که از متولد شدنِ دختر، احساس شرم می‎کردند، آن را مایه‎ی ننگ دانسته و زنده‎ به گور می‎کردند. ممکن است این سخن علی، تعدیل‎یافته‎‎تر و انسانی‎تر از اندیشه‎ی پیشینان‎اش باشد، اما به‎هیچ‎وجه به نفع زنان نیست.

خاصیت تمدن، انتقال آن از نسل به نسلی و از سینه به سینه‎ی واپسین‎هاست که تمدنِ اسلامی هم مشمول همین خاصیت است که تا امروز به‎ ما رسیده است. اما تفاوت‎اش این‎جاست که همان حرف‎های بزرگان دین، بیشتر با عرف‎های بومی و محلی در‎هم آمیخته و بیشتر رنگ قبیلوی به خود گرفته و خشن‎تر شده است.
افلاطون حق‎داشت‎که در کتاب جمهوریت خود بگوید: "خدا را شکر می‎کنم که ‏یونانی زاده شده‎ام نه‎غیر یونانی، آزاد به‎دنیا آمده ام نه‎برده، مرد آفریده شده‎ام نه‎زن"؛ چون فکر مسلط و وضعیت اجتماعی یونان نیز، زنان، خارجیان و بردگان را جزو شهروندان نمی‎دانستند.

آگستین قدیس حق داشت بگوید: "حوا (زن) از پهلوی چپ آدم خلق شده است، زن چهره‏ی شیطانی دارد و عنصر گناه و وسوسه‏ی شیطان است، اول خود فریبِ شیطان را می‎خورد و بعد باعث فریب مرد می‎شود، زن در مقام تعبد و قرب الهی نمی‎رسد و به بهشت نمی‎رود."

فردوسی حق دارد که بگوید:
زن و اژدها هر دو در خاک بِه/ جهان پاک از این هر نا پاک بِه

یا در جای دیگر می گوید:
نشانی نماند از آن خاندان/ که بانک خروس آید از ماکیان
یا سعدی حق دارد بگوید:
ز بیگانان چشم زن کور باد/ چو بیرون شد از خانه، در گور باد

مردم عادی هم با الگوگیری از همین آموزه‎ها، می‎توانند بگویند: "لوره یا په کور کی وی یا په گور کی" و می‎توانند دنیای زنان را، نقش زنان را و آینده‎ی زنان را خود بسازند و در مورد تصمیم بگیرند. حتا تا جایی‎که خصوصی‎ترین احکام زنانگی آنان را مردان بنویسند و فتوا صادر ‎کنند. فکر مسلطِ جامعه، ضعیف بودن، ناقص‎العقل بودن و نگو‎ن‎بخت بودن زنان است و در همین قالب‎ها، خط و سیرهای گوناگون و غیر‎انسانی برای‎شان ترسیم می‎کنند. از این میان، ضرب‎المثل‎ها و ادبیات گفتاری و نوشتاری مردم برای زنان تایید کننده‎ی این ادعاست که به چند نمونه‎ی آن اشاره می‎شود:

• اسپ خوب در طویله و دختر خوب در خانه؛
• از پسر ناخلف، دختر بهتر است؛
• کاری را که شیطان از عهده‎ی آن بر نیاید، زن انجام می‎دهد؛
• با زن‎ات مشوره کن، اما مطابق نظر او عمل نکن.

این نوع اندیشه‎ها متاثر از نوع نگاه ما نسبت به زنان است. نوع نگاه کردن به زنان فرق می‎کند. مهم است که ببینیم از دید استعماری مردسالارانه به زنان دیده می‎شود یا از دید یک انسان مدنیِ واقعی. وقتی همه نگاه‎های ما نسبت به زنان جنسی و لذت‎آمیز باشد، وقتی انجامِ هیچ‎کاری را از آنها توقع نداشته باشیم و فقط بچسپیم به اینکه شما "نمی‎توانید"، وقتی به خاطر به گناه نیافتادن خود، دست و پای آنها را ببندیم و محدودیت پوشش وضع کنیم، وقتی نقش آنها را فقط در حدِ مادر و همسر محدود کنیم، وقتی ارزش آنها را در حدِ یک غلام و کنیز ببینیم و چهار تای آن‎را برای خود جایز بشماریم، وقتی همه قضاوت‎های ما محدود به پوشش، راه‎رفتن، نشستن و طرز و سلوک زنان یک‎جانبه باشد، وقتی شنیدن صدای آنان را برای خود حرام بدانیم، وقتی از دیده‎شدن آنها توسط مردان بیگانه عار داریم، و و و... نتیجه‎ی آن چیزی می‎شود که همه می‎بینیم.

عجیب نیست که بهرام بیضایی می‎گوید: "خِرد تا به زنان می‎رسد، نامش مکر می‎شود و مکر تا به مردان می‎رسد نام عقل می‎گیرد. درخواستِ توجه تا به زنان می‎رسد، نامش حسادت می‎شود و حسادت تا به مردان می‎رسد، می‎شود غیرت"؛ زیرا این قضاوت تمام زنان و مردان در مورد زن است. همه‎ی ما متفق‎القول معتقدیم که زنان مکار و حیله‎گر اند، معتقدیم که آنها تصمیم درست گرفته نمی‎توانند، معتقدیم که احساسات آنها بر عقل‎شان غالب است و این اندیشه، میراث بزرگان و اندیشمندان ماقبلِ ماست.

اغلبا دین‎باوران ما معتقدند که حقوق و تکالیفِ نابرابری‎که برای زنان و مردان در نظر گرفته می‎شود، اولا در مطابقت با طبیعت و خواص طبیعی زنان و مردان است و سپس، ناشی از تفاوت‎های بیولوژیکی و روانی آنان می‎شود. هیچ عقل سلیمی را سراغ نخواهیم داشت که این تفاوت‎ها را در نظر نگیرد یا نادیده بگیرد. حتا افراطی‎ترین حامبانِ حقوق زنان در غرب نیز این تفاوت‎ها را پذیرفته‎اند. اما سخن این‎جاست که چرا این تفاوت‎ها، پدید آورنده‎ی حقوق و تکالیف نابرابر شود؟ آیا درست است که به خاطر احساس و عاطفه‎ی بیشتر زنان، آنها را کمتر حق بدهیم؟ آیا عاقلانه است که به خاطر داشتن بدنِ حنیف و ضعیفِ زن، او را از حقوق اقتصادی‎اش محروم کنیم؟ حالت برعکس آن را اگر در نظر بگیریم: آیا چنین نیست که ما دیدِ برده‎گونه نسبت به زنان داریم؟ آیا تمکین و اطاعت او را مشروط به دادن نفقه‎ی او نمی‎پنداریم؟ آیا خواست ما از آن‎ها، فقط طمع و کسب لذتِ جنسی نیست؟ آیا چنین نیست که ما از گردن‎کشی زنان می‎ترسیم؟ آیا چنین نیست که آگاهی زنان را عامل رهایی از قیدِ مردانه می‎پنداریم و هماره او را در تاریکی‎های پشت پرده قرار می‎دهیم؟ آیا داشتن ثروت و دارایی آنها را به معنای سست‎شدن روابط فامیلی نمی‎پنداریم؟ آیا حق خواستن او را مایه‎ی بی‎حیایی و بی‎شرمی او نمی‎دانیم؟ به قول فریما نوابی نویسنده‎ی ایرانی، "اگر مرد حرف می‎زند حق‎اش است، اجازه دارد، آخر او مرد است. ولی وقتی زن حرف می‎زند، زبان بازی می‎کند و از حق‎اش دفاع می‎کند، "شلیته" خوانده می‎شود. اگر آوازش بلند می‎شود، "لچر" است. وقتی زنی، مرد زندگی‎اش را از ارتباط با زنان دیگر منع می‎کند، حسود است ولی اگر مردی این کار را کند، باغیرت است، آفرین‎اش! اگر مرد چست و چالاک است، به او "لایق" و "با استعداد" گفته می‎شود. اگر زن این صفات را داشت "بی حیا" و "بی شرم" است. زن نباید تیز تیز راه برود، او همیشه باید سر به زیر باشد و شرمیده باشد. اگر مرد سگرت کشید و شراب نوشید، عیبی ندارد، مرد است، خیر است. جوانی و کاکگی می‎کند. ولی زن اگر این کار را بکند، هرزه و بازاری است."

در اخیر این‎طور نتیجه‎گیری می‎کنیم که به قول پولن دولابار، هرچه مردان در مورد زنان گفته‎اند و نوشته‎اند باید نامطمین باشند؛ زیرا مردان در آنِ واحد هم داور بوده‎اند و طرف دعوا، هم وضع‎کننده‎ی قانون بوده‎اند و هم تطبیق‎کننده‎ی آن، هم تعیین‎کننده‎ی خوب و هم تعیین‎کننده‎ی بد آن بوده است. بزرگی نوشته است که "اگر من واقعا کافر هستم، باید خود خدا برایم بگوید، نه مردم؛ زیرا مردم هم‎سطح و هم‎طراز خودم است و توانایی داوری در مورد من را ندارند." اما در مورد زنان، این مردان بوده اند که همه کاره‎ی آن بوده اند. هم بالای زنان محدودیت وضع کرده و هم گردن کشی و اطاعت نکردن آنها را به معنای گسیختن زندگی. سیمون دوبوار هم دیدِ ناعادلانه‎ی مردان را به نقد گرفته، می‎گوید: «مردان هر نوع خشونت و محدودیت را علیه زنان مشروع و قانونی می‎دانند، اما زمانی که نوبت به خودِ شان ‎می‎رسد، با هر وسیله‎ و نیرنگی کوشش می‎کنند از پذیرفتن آن اِبا ورزند.»

ژیست‎های روشن‎فکر مآبانه

محمد علی فکور — 2013-07-04T14:30:00Z

در پیوند به آنچه این‎روزها دوستم در شمال انجام می‎دهد، حرف و حدیث‎های ضد و نقیضی گفته شد. دوست ما عبدالشهید ثاقب آن را صف‎بندی قومی خواند و در مورد نتیجه‎ی آن –به نحوی تهدید آمیز- نوشت: دوستم با ایجاد پان‎ترکیسم، در صدد نزدیکی هزاره‎ها و ازبک‎ها است و اگر این اتحاد صورت گیرد، تاجکان مجبورند با پشتون‎ها ایتلاف کنند و در کنار هم بایستند که برای جریان عدالت‎خواهی مفید تمام نخواهد شد. اسد بودا نویسنده‎‎ی دیگری بود که به نقد این تحلیل (تهدید)، حمایت انسانی و عقلانی خود را از حرکت‎های اعتراضی ترک-تباران اعلام داشت و به گونه‎یی آن‎را برحق دانست. کامنت نویسان به تایید یا رد این دو نویسنده، کمی فضای آشفته‎تری را خلق کردند، تاجایی‎که کار به فحش و دشنام هم رسید و به ثاقب و بودا عنوان‎های غیر اخلاقی دادند. این فضای متشنج من‎را هم آرام نگذاشت و مجبور به نقد نوشته‎های ثاقب و بودا کرد. با نقد نوشته‎های ثاقب، او اما من‎را متعصب خواند – که بودا را هم با همین عنوان نقد می‎کند- و با این کار می‎خواست که از یک‎طرف، به نحوی عقده‎گشایی کرده و از طرفی، من دست از مخالفت و ملامت نویسی‎هایش بردارم. در بحث‎های طولانی من‎و او، من برایش قبولاندم که نوشته‎های زهرآگین او فقط می‎تواند منجر به وخامت جریان عدالت‎خواهی شود و همین طور سرآغاز توهین‎ها و هتاکی‎های دو طرف.
ثاقب، شخص توانا و خردورزی هست، اما اگر نمی‎تواند در "نقد بر خودی" موفق شود و عینِ مطالبی را که با جرات بر رهبران یا توده‎های اقوام دیگر می‎نویسد، در مورد خود نمی‎تواند، تقصیری ندارد؛ زیرا این رسم به‎جا مانده از پیشینیان است و او هم مولود همین جامعه است. درست است که ثاقب مثل دانش‎جویان شرعیات (مرگ‎بر پیپسی) و (مرگ‎بر دموکراسی) نمی‎گوید، اما از نوشته‎هایش پیداست که می‎خواهد مثل شوونیست‎های حکومتی –که پشتون‎ها را قهرمان تاریخ معرفی می‎کنند-، برای تاجک‎ها چنین نقشی را ایفا کند. من احترام زیادی به تمام اقوام و مخصوصا به برادران تاجک دارم، و از دوستان تقاضامندم که این نقد را نقدِ بر تاجکان نه، بل بر نوشته‎های جناب ثاقب بپندارند. من می‎گویم مشکل او نیست؛ زیرا در طولِ ‎تاریخ، تحلیل‎گران، پژوهش‎گران و صاحب‎نظرانِ داخلی و خارجی دلایل متعددی را برای گرفتاری مردم افغانستان در دام فتنه‎ها و بیماری‎های تک‎محوری و خود بزرگ‎بینی بر شمرده و هریک به اندازه‎‎ی توان و نگرش فکری و سیاسی خویش، راه حل‎هایی طرح کرده‎است، اما هیچ‎یکی از این تحلیل‎ها و طرح‎ها دردی را درمان نکرده و مشکلی را حل نکرده است؛ زیرا راه‎حل را نه آن‎گونه که نجات دهنده‎ی این کشور از حلقوم شرربار تباهی؛ یعنی ملی‎گونه باشد طرح کنند، بلکه مغرضانه و جانبدارانه طرح کرده‎اند. در تاریخ‎نویسی‎های این کشور (اعم از تاریخ درباری و غیر درباری) آشکارا مشاهده می‎شود که ستایش قومی و انزجار دیگری به صورت فراگیر، گفتار و نوشتار آنان را زهرآگین کرده است و سمت‎و سوی قومی و ملیتی گرفته و بعضا از گفتن حقایق چشم پوشی کرده‎اند. از قدیم گفته‎اند که فرد تابع جامعه است، نه برعکس. ثاقب نیز جزو همین جامعه است. جامعه‎یی که در آن گروه‎های کمونستی، سکولار، لیبرال، پشتونیست، مغولیست، ناسیونالیست و... همه‎و همه به نام دموکراسی،‌ ترقی،‌ وطن پرستی، خلافت،‌ امارت، اسلام و مسلمانی سال‎های سال است که با سرنوشت مردم افغانستان بازی کرده‎اند و خواسته‎ها و نظریات شان‎را تحمیل کرده اند، اما افغانستان ساخته نشد و گرهی از مشکل باز نشد. در مقابل به طور روز افزون مشکلات پیچیده‎تر شد.
برعلاوه، بسیاری از گروه‎های مذکور و رهبران و دست‎اندرکاران آنان با چهره‎عوض کردن‎ها و ایجاد گروه‎ها و ایتلاف‎های گوناگون و مکرر و به اشکال مختلف بار دیگر، خود را نجات دهنده‎‎ی افغانستان و دلسوز مردم این سرزمین قلمداد کرده و تقصیر آتش‎افروزی، نفاق و بدبختی را به گردن یک‎دیگر می‎اندازند.
فتنه‎ی قوم‎گرایی –که دامن‎گیر همه‎ی ماست- چون غده‎ی سرطانی‎ست که بر پیکر مردم افغانستان ریشه دوانیده و قوم‎گرایان هر قوم، قوم‎گرایی خود‎شان ملی‎گرایی و قوم‎گرایی دیگران را خیانتِ ملی به اثبات می‎رسانند. مخصوصا روشنفکران و نویسندگان متعصب و قوم‎گرا از هر قوم و تباری به‎خصوص در دو دهه‎ی اخیر چنان تاریخ افغانستان را برمبنای قوم‎گرایی زهرآلود نوشته‎اند که اثرات سوی آن نه تنها نسل های امروز، بلکه نسل‎های آینده را نیز مسموم خواهد کرد.
نتیجه‎ی این تاریخ‎سازی‎های شوم به سایر قوم‎گرایان پیرو نیز جرات می‎دهد که با استفاده از این آثار و منابع، نیروی فکری خویش را مستحکم تر ساخته و با اراده‎تر تزیین کنند و به صورت روشن‎فکر‎مآبانه وارد عمل شوند، نتیجه‎ی آن زمینه‎ را برای استفاده‎جویان و صیادانی‎که در کمین نشسته‎اند و از آب گِل آلود ماهی می‎گیرند، مساعد می‎کند و نتیجه‎ی آن ادامه‎ی بحران‎پایان ناپذیری می‎شود که جلو مدنیت را گرفته و فلاکت و بدبختی ما را تداوم می‎بخشد. افغانستان گرفتار اختلافات قومی، زبانی، سمتی، فرهنگی و سیاسی شدیدی‎ست که همگرایی قومی و وحدتِ ملی به جز شعار در آن موجود نیست. این وضعیت به ادامه‎ی بحران این کشور و پیچیده‎تر شدن آن کمک کرده است، نه به حل آن. آنچه وجه مشترک همه‎ی ماست، تکرار این شعارهاست، نه عمل بر آن. جهان‎‎بینی ما را، پیش داوری‎های قومی، منطقوی، مذهبی و زبانی ما تشکیل می‎دهد، نه فراتر از آن.
در این میان آنچه جالب توجه است، ژیست‎ها و ادعاهای روشنفکرانه‎یی‎ست که ثاقب از خود بروز می‎دهد. او می‎خواهد به اثبات برساند که هم متخصص تاریخ، هم کارشناس علوم‎اجتماعی، هم فیلسوف و هم سیاست فهم است و با این متکا بر عملکرد همه‎ی آنچه مربوط به "بیگانه" می‎شود، حمله‎ور می‎شود. اما در عمل، هرچه اتفاقات بد و خیانت‎های تاریخی است را به سایر اقوام نسبت می‎دهد. این فضای سیاه و بسته باعث شده که او با نقل‎قول از کولاکوفسکی، آدلر و برتراند راسل و...، توحش و بربریت "دیگری" و متمدن بودن تبار ‎"خودی" را به نمایش بگذارد. مسوولیت روشنفکر، آن طوری‎که شریعتی می‎گوید: رهانیدن خود از بند داوری‎های قبیلوی و عدم اتکا بر‎گرایش‎های تباری خودی است. این تعریف شباهت زیادی با تعریف ژولین بندا دارد. بندا در رساله‎ی خیانت علما (۱۹۲۷) بر روشنفکران روزگار ‌خود خرده می‌گرفت که «دیگر به آرمان‌های والا، جاودان، بی‌غرضانه و بخردانه‌یی چون حقیقت، خیر و زیبایی، پایبند نیستند و به‎نام واقع‌بینی سیاسی به محافظه‌کاری و سازش با سنت، قدرت، نظم موجود و ملی‌گرایی روی آورده‌اند.» عین همین وضعیت را ما در ژیست‎های روشنفکرانه‎ی نویسندگان ما در نوشتن، نقد و نظر مشاهده می‎کنیم. هرچند در افغانستان، من استثنایی را سراغ ندارم، و گله‎یی هم ندارم. شکوه و گِلایه زمانی به‎وجود می‎آید که ژیست روشنفکری و ادعای محض وجود داشته باشد، اما وجود فزیکی نداشته باشد. شوربختانه، حملات مکرر و مرتب ثاقب، بر اقوام غیرِ تاجک ادعای روشنفکری و توسل به دموکراسی و عدالت‎خواهیِ او را زیر سوال می‎برد و او را به‎یک تبار خاص و محترم محصور نگه‎می‎دارد. روشنفکر، به قول بندا هر نوع سد و مانع قومی، مذهبی، زبانی و منطقه‎یی را درهم شکسته و بر روح و روان دیگران نیز تاثیر می‎گذارد. اگرچه، ثاقب مدعیِ نقد بر حالت منفعلانه‎‎ی تاجکان است و گویا در مقاله‎ی تحت عنوان "تاجکان؛ جنازه‎های متحرک" این دین را ادا کرده است و حالا با متکا بر آن می‎تواند به راحتی بر اقوام دیگر بتازد. اما می‎خواهم خاطر نشان کنم که مقاله‎ی مذکور بیشتر از آنکه نقد باشد، تحریک و شوراندن است. تحریک و بر انگیخاندن بر کسب قدرت. او زمانی‎که تاجکان را جنازه‎های متحرک می‎خواند، می‎خواهد بگوید که عزیزانم، شما با این حالت منفعل، در افغانستان نقش پیرو را دارید و این دیگران اند که قدرت اقتصادی و سیاسی را از شما می‎گیرند.
در بحثی‎که با خود او داشتم، یادآور شدم که هرزمانی جرات کردی و چیرگی بلند نویسندگی‎ات را علیه (به‎قول خودش چپاولگری‎های) اسماعیل‎خان، ضیامسعود، ربانی و یا زورگویی و مرکز گریزی عطامحمد نور به‎مصرف رساندی، به آنچه‎که تو روشنفکری می‎خوانی، باورمند خواهم‎شد و می‎پذیرم که مدعیِ برحق هستی، در غیر آن‎صورت، گردش در دورِ مسلسل باطلی است که این نوشته‎ها فقط شمشیر نقد قومیِ کامنت نویسان‎را تیزتر کرده و گندیدگی کهنه را به باد می‎دهد. برعلاوه، موجب می‎شود که بر هردو قوم اهانت و هتاکی صورت گیرد.
نسبیت گرایی
نسبیت گرایی عنوان درخورِ وضعیتِ نقد و نظر در افغانستان است. من در جای دیگری هم گفته بودم که برعلاوه‎ی پدیده‎های سلیقوی، انسانیت و گرایش‎های انسانی ما هم نسبی است. در دیواری‎که بین "خودی" و "بیگانه" بنا می‎کنیم، آنچه که مربوط به طرف خانه‎ی همسایه می‎شود، را نقد کرده و به باد استهزا می‎گیریم. برعکس، آن‎چه که مربوط به خودی می‎شود نادیده گرفته شده و بر روی آن خاک پوشانیده می‎شود. شبیه آنچه را که فمنیست‎ها علیه مردان می‎گویند. سیمون دوبوار مردان را مورد خطاب قرار داده، می‎گوید: «مردان هر نوع خشونت و محدودیت را علیه زنان مشروع و قانونی می دانند، اما زمانی که نوبت به خودِ شان ‎می‎رسد، با هر وسیله‎ و نیرنگی کوشش می‎کنند از پذیرفتن آن اِبا ورزند.»
ثاقب نه تنها مدعی روشنفکری است که خود را مشمول در دایره‎ی انسانیت می‎داند و می‎گوید: «...خود را متعلق به خانواده انسانیت می‌دانم و احساسِ همدلی و همدردی با تمامِ قربانیان جنگ‌های کشورم می‌کنم و هیچ جنایتکاری را قهرمان نمی‌پندارم.» - چون نمی‎خواهم جنایت‎های دوران جنگ‎های داخلی را در این‎جا ذکر کنم-، اما می‎خواهم از ثاقب بپرسم که هیچ‎گاهی در مورد توزیع اسلحه‎ی اسماعیل‎خان چیزی نوشته‎ای؟ یا هیچ‎وقت در مورد مرکز‎گریزی عطا‎محمد نور یا مسعود یا ربانی –که از تبار خودت است- چیزی نوشته‎ای؟ آیا انسانیت تو فقط در مورد برادران تاجکِ ما می‎شگفد و خلاصه می‎شود؟ آیا در مورد کشتارِ دسته‎جمعی هزاره‎های کویته نوشته‎ای؟ آیا از هجوم صدها نفری کوچی‎ها در بهسود و آتش زدن خانه و مزرعه‎ی آن‎ها چیزی می‎دانی و قلمت را به کار برده‎ای و ده‎ها سوال دیگر...؟ این است که دیوارهای بلندی را که به نام "خودی" و "بیگانه" بنا می‎کنیم، در ایده‎آل‎ترین حالت ما را از قضاوت و احساس مشترک انسانی و فرا قومی مانع شده و باعث می‎شود بین خود و دیگران، منافع و ضد منافع تعریف کنیم. زمانی‎که نوبت دیگران می‎رسد، ثاقب می‎گوید: «من چیزی را به نام ِ مدنیتِ ترک‌تباران در این سرزمین به رسمیت نمی‌شناسم.» همو در مقاله‎ی دیگری تحت عنوان "آیا پشتونِ خشونت‎پرهیز ممکن است؟" در مورد پشتون‎ها –که او مدعیِ ایتلاف تاجک‎ها با آنان است- می‎گوید: «در اجتماعات پشتون نشین، خشونت‌ها از خانواده – روابط شوهر با همسر و روابط پدر با پسر- آغاز گردیده و تمام مناسبات فردی و اجتماعی آن‌ها را در بر می‌گیرد. پشتون‌ها مردمانی جنگجو و خشنی هستند که در روابط اجتماعی شان به چیزی به غیر از انتقام و عداوت و کینه توزی، فکر نمی کنند. سراسر تاریخ کشور مملو است از جنگ‌های قبیله ای و عشیره‌ ای که در میان پشتون‌ها اتفاق افتاده اند. بنابر این، در جامعه‌ ای که خشونت به این اندازه نهادینه گردیده باشد تا سرحدی که از جنگجویان شان به عنوان قهرمانان تقدیس و تقدیر شود، طبعا و تبعا صلح خیز و خشونت ستیز نخواهد بود و ساکنان آن در وضعیت هابزی (جنگ همه باهمه) بسر خواهند برد.» در مورد هزاره‎ها هم او حملات مشابهی را انجام می‎دهد. با اقلیت خواندن یا مظلوم‎نما بودن، می‎خواهد برای هزاره‏ها هم همان عنوان را بدهد. و در نهایت او تلاش می‎کند که همه کسانی‎که مربوط به تبار او نیست را بربر، وحشی، خشن، مظلوم نما و غیر متمدن قلمداد کند.
اما زمانی‎که نوبت به خودی می‎رسد؛ او در جاهای مختلف از رهبران و مردم تاجک‎تبار یادآوری کرده و به قهرمان سازی‎های جالبی پرداخته است. نمونه‎اش: «تفاوتِ مسعود با دیگر رهبرانِ فارسی زبان: ده سال می‌شود که رهبرانِ فارسی زبان در پارلمان و رسانه‌ها تلاش می‌کنند که اجازه سخن گفتن به زبان مادری شان را بگیرند و کسی مانع استفاده آن‌ها از واژه‌های «دانشگاه» و «دانش‌کده» نشوند، آیا مسعود هم چنین می‌کرد؟ آیا در قاموس او تضرع در برابرِ زورگویان وجود داشت؟ نه، او مردی بود که باید دیگران از او اجازه می‌گرفتند!» است و در جای دیگری مطلبی را تحت عنوان «نیاز ما به فرهنگِ دوست داشتن» در مورد عطامحمد نور می‎نویسد: «من به عنوانِ کسی که خود را لیبرال دموکرات خوانده و به ارزش‌های دموکراتیک و مردم‌ سالار وفادار و معتقد می‌ باشم، در مساله‌ بالا جانبِ عطامحمد نور را گرفته و طرفدارِ ترویجِ فرهنگِ دوست داشتنِ همسایه در میان افغانستانی ‌ها می ‌باشم. باور من این است که این مساله، رابطة بسیار عمیق و ژرفِ با مسالة دموکراسی‌طلبی داشته و از اهمیتِ سرنوشت‌سازِ برای کشورهای در حالِ گذار به سوی مردم‌سالاری برخوردار می‌باشد.»
من مطمینم که برای شما هم سوالاتی خلق شده است که چرا ثاقب به دنبال چنین گرایش‎هایی است؟ هرچند یاد آور شدم که او تقصیری ندارد؛ زیرا او هم معلول علت‎های خیلی زیادی است و مخلوق همین جامعه. من فکر می‎کنم که روشنفکر آن نیست که سر و کارش و ارتباطش با مسایل فرهنگی و مطالعه و کتاب است، بلکه آن است که جهان بینی‎اش گسترده‎تر از دایره‎ی تباری و مذهبی‎اش باشد. برخلاف آنچه که کاتولیک‏ها در قرون‎وسطا در رابطه با «خود» و «دیگری» داشتند. آنها مذهب خود را بهترین مذهب، نوع اقتصادی (فیودالیسم) را بهترین و در عین حال جاودانه، ایدیولوژی شان را هم کار‎آمد‎ترین و حتا دنیا را فقط همان محل زندگی شان می‎دانستند. بنابراین، جهت‎گیری ما در مورد آنها این‎است که بگوییم، هم دارای نظام اقتصادی بسته و هم دارای ایدیولوژی و جهان بینی بسته بودند. عین این وضعیت را ثاقب برای تاجکان ترسیم می‎کند.
من در پی تکذیب و یا تصدیق حرف‎های او نیستم؛ زیرا در اینجا مجالِ پرداختن در این مورد نیست، بلکه منتقد ادعاهای روشنفکر مآبانه و واهی او هستم. من منتقد وضعیت نسبیِ هستم که او بین "خود" و "دیگری" قایل است. من نمی‎خواهم متمدن بودن یا نبودن ازبیک‎ها یا خشن و و حشی بودن پشتون‎ها یا غریب‎نمایی هزاره‎ها را موردِ بحث قرار دهم، اما می‎خواهم بپرسم که در جامعه‎ی که درد ما، تاریخ ما، فرهنگ ما، خواست‎های اجتماعی ما و سطح سواد و آگاهی ما (منظور از ما، همه‎ی اقوام افغانستان) مساوی است، چطور امکان دارد که همگان بربر، وحشی، غیر متمدن و تندرو باشند، اما فقط یک قوم استثنا باشد؟ چطور امکان دارد که همگی (چه توده‎ها و چه رهبران غیر تاجک) مرتکبِ خطاها و اشتباهات شوند، اما آن یکِ دیگری، نقش فرشته‎منشانه داشته باشد؟ آیا این برتری، فقط برتری ذاتی و الهی است یا جعل سازیِ افراطی؟ بر فرض درست بودن این اندیشه، پس ما باید تعریف خود را نسبت به قوم تغییر دهیم و همانی را بپذیریم که آلمانی‎های نازی می‎گفتند: برتریِ نژادی و خونی آنها و بهترین بودن آنها در روی زمین. این تعریف می‎تواند با وضعیت آنچه‎که ثاقب در مورد تاجکان تعریف می‎کند، کاملا همگون باشد.
اما اگر وضعیت را با تعریف فرانسوی‎ها و اعلامیه‎ی جهانی حقوق بشر مقایسه کنیم، می‎بینیم که نه تنها آن را مردود می‎شمارد، بلکه هر نوع گرایشِ عمدی را در این مورد ممنوع می‎داند. پس می‎توانیم نتیجه بگیریم که هیج استثنایی در کار نیست، بلکه تراوش این نوع اندیشه‎ها فقط از یک ذهنِ مریض و محصور در بند گرایش‎های حزبی و قومی امکان پذیر است. می توانیم بگوییم که او در این مورد استثنا قایل شده است. می توانیم بگوییم که او با این ادعاها، آنچه که او روشنفکری می داند را نقض کرده است.
اما اسد بودا، نوع نگاه او به مساله‎ی مربوط‎ به دوستم و هوادارانش، هرچند حقیقت اما توام با احساسات بود. او در ضمن بر حق خواندن صدای اعتراضی ازبیک‎ها می‎پرسد: «آيا ازبيک ها حق اعتراض ندارند؟ آيا از دولتي که هستيِ اجتماعي يک مردم را انکار مي کند نبايد گريخت؟ آيا تظاهرات براي برکناريِ والي در قانون به رسميت شناخته نشده که دوستُم و معترضين را به قانون شکني متهم کنيم؟ آيا قانون، اعتراضِ سياسي مردم و احزاب را به رسميت نشناخته است و...؟» بودا تقریبا همان راهی را دنبال کرده که ثاقب؛ زیرا او در ضمن بیان این حقایق، برای ازبک‏ها ادعای تمامیت‎خواهی کرده است. بودا تمام آنچه در افغانستان به نام آثار تمدنی ساخته شده است را مال ترک‎ها می‎داند. از پایتخت فرهنگی جهان اسلام (غزنه) گرفته، تا باغ بابر، و تاج‎محل را آثار تولیدی ترکان می‎داند. این نوع قضاوت عامیانه از پدیده‎های تاریخی، منجر به‎واکنش‎های سخت و افراطی بنیادگرایان قومی می‎شود، هرچند که به قول بودا: اثبات شی نفی ماعدا را نمی‎کند. اما شوربختانه، توسل به این گرایش‎ها (تمامیت خواهی قومی) سنت دیرینه‎ی نویسندگی است و عامل کسب اعتبار اجتماعی شمرده می‎شود، که بودا را هم نمی‎توان از آن استثنا دانست.

افتخار دیگری برای افغانستان

محمد علی فکور — 2013-06-21T06:55:32Z

بعد از برکناری طالبان از صحنه‎ی سیاست و اجتماع، زندگی مردم افغانستان با انواع امید و آرزو و زیستن در فضای صلح آبستن شد. همه‎ی مردم امیدوار به این شدند که ابر سیاه بدبختی، جنگ و خشونت از آسمان کشورشان رخت بسته، و فضای جدیدی را به تجربه خواهند گرفت. با وجودی‎که از چهره‎‎ی مردم غبار جنگ و وحشت طالبان و حکومت‎های قبلی پاک نشده بود، اما مردم امید به زندگی جدید بستند و با شور و اشتیاق، روزهای تلخ و پر از رنج روزگار گذشته را به فراموشی سپردند. سالهای بعد، خطرِ از بین نرفتن کامل طالبان و عملی نشدن وعده‎های دولت در زمینه‎ی تأمین عدالت اجتماعی و بازسازیِ مخروبه‎های جنگ، امید جدید آبستن شده‎ی مردم را به چالش کشاند و کم‎کم زمینه‎ی به وجود آمدن فاصله بین مردم و حکومت را مساعد کرد. در این میان، آنچه امیدهای مردم را زنده نگه‎می‎داشت، توجه و فرستاده شدن ملیون‎ها کودک و نوجوان دختر و پسر کشور به مراکز تعلیمی و تحصیلی بود. با گذشت چندسال از عمر حکومت جدید، مکاتب و دانشگاه‎های افغانستان پر از شاگردان و دانش‎جویان جدید شد و روز به روز تعداد مراکز علمی و تحصیلی (دولتی و خصوصی) نیز افزایش یافت. مردم و جامعه‎ی جهانی امیدوار بودند که نسل جدید افغانستان به عنوان نسل متعهد و دانش آموخته می‎توانند برعلاوه‎ی بازسازی روانِ مردم و کشورشان، در رقابت‎های علمیِ جهانی نیز سهم عمده بگیرند و افتخار بآفرینند.

اما تصویر حک شده در ذهن هر انسان از افغانستان، عجین با توسعه نیافتگی، تبعیض، فقر، بیکاری، کشت و قاچاق مواد مخدر، حق تلفی و... است، هرگاهی از افغانستان یاد می‎شود، موارد بالا نیز رخ‎نما می‎شود. جایگاه افغانستان در سایر عرصه‎ها مانند: نا امنی، نقض ارزشهای حقوق‎‎بشری و حقوق‎زنان، تولید مواد مخدر، فساد اداری، عدم رشد و توسعه‎ی متوازن و... قبلا از طریق سازمان‎های داخلی و خارجی مشخص شده بود، که این‎بار در عرصه‎ی سواد نیز مشخص گردید. بازهم در کنار سایر افتخارات بلند، این کشور افتخار دیگری را نیز نصیب خود کرده است (در جمع بی سواد‎ترین کشور های جهان). هنوز هیجان مردم ما از شور و شعف قهرمانی‎های پیشین آن آرام نشده بود که این افتخار نیز نصیب کشور‎ ما گردید. در قعرِ جدول بودن افغانستان در میان کشورهای جهان، شاهکاری دولت‎مداران گذشته و حال و دانشگاهیان ماست که برعلاوه‎ی منزوی‎کردن کشور، اعتبار سیاسی و معنوی کشور و شهروندانش را نیز در سطح جهان به طرف صفر تقرب داده است.
در تازه‎ترین آماری که از سوی دفتر سازمان ملل متحد به نشر رسیده و درجه‎ی تحصیلی و علمی کشورها در تولید علم به بررسی گرفته شده است، آمریکا در بالای جدول و افغانستان در جهت پایین آن قرار گرفته است. این بدین معناست که کیفیت علمی و تحصیلی در افغانستان نسبت به تمام کشورهای جهان در پایین‎ترین سطح قرار دارد. در این‎ آمار به اضافه‎ی افغانستان آفریقای مالی، چاد، بورکینافاسو، گینه، نیجریا، اتیوپیا، سیرالیون، آفریقای مرکزی نیز هستند. طبق این آمار تنها 13 درصد زنان افغان و 39 درصد مردان سواد خواندن و نوشتن دارند.1

کسب این افتخار می تواند عوامل گوناگونی داشته باشد:

الف: عوامل مربوط به دانشگاه

1. اُفت تحصیلی در دانشگاه‎های کشور؛ سهم نداشتن در تولید اندیشه و علم در مقایسه با کشورهای دیگر دنیا، گرفتاری دانش‎جویان در فعالیت‎های غیرمفید و روزمره، نداشتن هدف و برنامه‎ریزی روزانه، ماهانه و سالانه توسط دانش‎جویان، نداشتن انگیزه برای تحقیق و پژوهش علمی، هریک از موضوعاتی اند که می‎شود به صورت جداگانه مورد بررسی قرار داد. بسیاری از دانش‎جویانی را که از نزدیک می‎شناسم، حتا از رشته‎ی انتخابی‎شان چیزی نمی‎دانند چه رسد به اینکه بدانند رشته‎ی تحصیلی انتخابی‎شان چه درد خود و جامعه‎ی شان را درمان خواهد کرد. هرچند انتظار می‎رفت سهم ما در نوشتن کتاب‎ها، مقالات و تحقیقات علمی همزمان با افزایش تعداد دانش‎آموزان و دانش‎جویان افزایش یابد، اما طوری‎که مشهود است به استثنای چند کتاب محدود، بازار کتاب از تولید و نوشتن آثار توسط شاگردان و استادان افغانستانی خالی است.

2. استخدام و به کار‎گماردن استادانِ فاقد علمیت و دانش روز؛ حرکت مدنی (اعتصاب غذایی) که چند هفته پیش از سوی تعدادی از دانش‎جویان علوم اجتماعی دانشگاه کابل راه اندازی شد، حکایت از به‎انزجار آمدن آنان از گماردن و نبود استادان متخصص و دارای مدارک بلند علمی داشت. وقتی چنین استادان بی‎کفایت و غیر متخصص رهبری نظام تحصیلی یک‎کشور را به‎دست داشته باشند، نتیجه‎ی بهتر از این را نباید انتظار داشت. این گوشه‎یی از مشکلات در استادان دانشگاهی بود که تبارز داده شد، در حالیکه بسیاری دانش‎گاه‎های دیگر، منتظر واکنش مشابه در آینده‎های دور یا نزدیک خواهد بود. بنابراین، عقلانی خواهد بودکه به میزان پیشرفت علم و تکنالوژی، استادانِ با مدارک و اندوخته‎های بالاتر به‎جای استادانِ کهنه‎کار و مواد درسی به روز، به جای مواد درسی 15- 30 سال پیش جای‎گزین شوند، اگر چه این امر در تعدادی از دانشگاه‎های خصوصی، عملی شده است که جای امیدواری است، اما در کل در بسیاری موارد تلاشی برای برگرداندن استادان تقاعدی و کم‎ظرفیت صورت می‎گیرد.

3. نبود فرهنگ کتاب‎خوانی؛ دکتر علی‎شریعتی در کتاب سخنی در باره‎ی کتاب در توصیف کتاب می‎گوید: "زیربنای اندیشه‎ی عمومی همه روشنفکران کتاب است و من معتقدم که بدون آن هرگونه تلاشی عقیم است و بدون آن هرگونه مکتب، مذهب و ایدیولوژی و راهنمایی و هدایت فکری و اجتماعی بیهوده است". اما در افغانستان توسل به آن حتا در نوشته‎های علمی، جایش خالی است. کتابخانه‎های عمومی و دانش‎گاهی کشور فقط در روزهای امتحان پرازدحام است و بس. این فرهنگ در افغانستان نهادینه نشده است و میزان خوانش آن نیز در مقایسه با کشورهای دیگر دنیا تفاوت چشم‎گیری دارد. طوری‎که میزان افراد کتاب‎خوان را 0.9% تخمین کرده اند. که با هیچ یکی از کشورهای جهان قابل مقایسه نیست. انتظاری که از دانشگاهیان می‎رود، افزایش و ترویج فرهنگی‎ست که نبود آن زمینه‎ی توسل به بربریت و توحش را مهیا می‎کند و بودنش باعث می‎شود دین، علم، اخلاق، رفتارها و همه چیز عقلانی و انسانی شود. در زندگی بزرگان دنیا نیز دیده می‎شود که حاصل سخت‎کاری و مطالعات فراوان آن رشد نبوغ و کشف استعدادهای بالقوه و در نتیجه تاثیر‎گزاری عمیق در زندگی علمی و اجتماعی‎شان بوده است. تیراژ تولید کتاب‎ها و مقالات، به حدی اندک است که در بسیاری موارد نویسندگان مجبور به توزیع رایگان و یا قیمت ارزان می‎شوند. این بدان معنا نیست که کتاب ارزشِ خواندن را ندارد، بلکه نتایج کار نویسنده قابل درک نیست و برای عموم خواننده‎ها بی‎ارزش است.

4. پایین بودن سطح تقاضا و پایین بودن کیفیت تحصیلی؛ که می‎توان آن را به گونه‎‎یی دو جانبه بررسی کرد؛ زیرا در تحول و بلندبردن ظرفیت علمی، تنها نقش استادان موثر نیست. وقتی از طرف دانش‎جویان تقاضای یادگیری و زحمت کشیدن فراوان وجود نداشته ‎باشد، باید منتظر قهقرای علمی بود. تا کنون آنچه از بزرگان علمی برای ما رسیده این است که در راستای غنی‎کردن و اندوختن علم، باید شب بیداری‎ها و زحمات شبانه‎روزی کشید. به طور مثال، در زندگی‎نامه‎ی آگست‎کنت و ماکس‎وبر نوشته‎اند که هریک در طول شبانه‎روز، 12 تا 14 ساعت مطالعه می‎کردند . 3
همین‎طور در زندگی‎نامه‎ی ابن‎سینا نوشته‎اند که کتابی از ارسطو را بیش از 20 بار خواند و نفهمید، اما در نهایت به درک آن نایل آمد. اما شوربختانه بسیاری دانش‎جویان ما زحمت خواندن و یادگرفتن کم‎ترین مواد را هم به خود نمی‎دهند و حتا در بسیاری موارد شاهد آن بوده ام که فقط با دیکته‎ی دو صفحه، یک ساعت 90 دقیقه‎یی اختتام یافته است.

ب: عوامل بیرونی

1. استفاده‎ی ابزاری از دانشجویان توسط بعضی حلقات مشخص؛ طوری‎که رییس جمهور نیز در سخنرانی 15 روزه‎ی رادیویی خود، احزاب و اشخاص سیاسی را هشدار داد که از دانشگاه و دانش‎جویان، استفاده‎ی ابزاری ننمایند و دانشگاه را به میدان رقابت های سیاسی خود تبدیل نکنند. اما آنچه که مشخص است تبدیل شدن دانشگاه به میدان‎ رقابت های سیاسی و اجتماعی است و هرکس که اعتبار اجتماعی و سیاسی اش را از دست داد، بعضی دانش‎جویان منفعل و بدون اراده را تحریک کرده و به بازسازی اعتبار از دست رفته اش می پردازد.

2. توجه به گرایش های قومی و سمتی، به جای فراگیری علم؛ افغانستان در مجموع پرورش‎گاه اندیشه‎های فاشیستی و قوم‎گرایی است که نزدیک به دو قرن می‎شود روش حکومت داری آن بر مبنای ارجحیت یک قوم بر سایر اقوام است. این وضعیت در دانش‎گاه و دانش‎جویان تاثیر به سزایی داشته است. طوری‎که بزرگترین اتفاقات تاریخی و سیاسی کشور (به جای انکشافات و اختراعات علمی) از دانش‎گاه‎های افغانستان سرزده است. 4

پایان قسمت اول

1: Nationmaster، "تعلیم و تربیه"، 16/6/2013،http://www.nationmaster.com/facts/Education

2: ظفرشاه رویی، "باسوادان ناآشنا با کتاب"، 8am، یکشنبه 1 ثور 1392، http://8am.af/1392/02/01/literacy-familiar-books/
3: تیم‎ دیلینی، نظریه‎ها‎ی کلاسیک جامعه‎شناسی، ترجمه‎ی بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، (تهران: نشر نی، 1386)، صص41 و210.
4: اکرام اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت، (کابل: 1388، نشر پیمان، چ اول)، ص72.

خطاب به ملا عمر

محمد علی فکور — 2013-06-12T14:13:31Z

ای لکه ی ننگ بر دامان بشریت، می خواستم برایت سلام کنم، دیدم ارزش آن را هم نداری. تا به حال فکر کردم که تو با قتل عام کردن هزاره ها در مزار، کشتار تازه عروس و تازه دامادان هزاره در بامیان، فرو ریختاندن مجسمه ی بودا و صدور فتوای کافر بودن هزاره ها در تقلید از فتوای عبدالرحمان خان، فقط دشمن خونی و ذاتی هزاره ها هستی، اما حالا می بینم که تو با تمام "انسانها" سر ستیز داری، می بینم که "انسانیت" برایت نامانوس و نا آشناست، می بینم که توحش و بربریت تو حد و مرزی نمی شناسد، می بینم که کشتن انسانهای بی گناه برایت افتخار می آفریند و بعد از جاری شدن هر جوی خونی، پیروانت به افتخار مسوولیت آن را به عهده می گیرند.

تو خیلی موفق هستی، آفرین!! حتا نمی گذاری که لاله بر خاک مزار رفتگان برآید، نمی گذاری نم نم خونهای قبلی، خشکیده شود، یاد و خاطره ی داغهای قبلی از دلها رخت بربندد، و حتا نمی گذاری که اشک از گونه های مادر و پدری خشک شود. کارهایت خستگی ناپذیر و شکست ناپذیر است.

ای آنکه دغدغه های جهادت توام با توحش و بربریت، اندیشه هایت توام با جهل، و ادعاهایت توام با خدعه و فریب است، موفقیت هایت را در جلادی و قتل مردم بی گناه این سرزمین برای تو و همکارانت تبریک می گویم و از نزد آن خدایی که تو به آن باور داری برایت آرزوی توفیق می کنم؛ زیرا خداوندی را که ما بدان باور داریم، کشتار یک انسان را مساوی به کشتار همه انسانهای روی زمین می داند و زنده کردنش را هم همین طور.

اما اسلام تو، خدای تو و جهاد تو، فقط یک نوع دستور می دهد: بکش، ویران کن، خانه بسوزان، سر ببر، اطفال را یتیم کن، زنان را بیوه کن، پاها را از ران یا زانو ببر، قلع و قمع کن و خانواده ها را داغدار... .

این خدای تو و اسلام تو حتا تکنیک های جهاد را برایت درست تفهیم نکرده؛ نگفته که اطفال بی گناه را نکش، نگفته که به حقوق بشر احترام بگذار، نگفته که به انسان های غیر درگیر آسیب نرسان و نگفته که دشمنت را بشناس. فقط گفته که برو بکش و مستقیما راهی دیار آخرت و سرانجام بهشت شو... .

این طوری خیلی به نفعت بود، حد اقل یک عده طرفدار اهل خرد هم می داشتی که از هر صد کشتار، یک "آفرین" نثارت می کرد، از تلاشهایت سپاسگزاری می کرد و بعد از این همه کشتارهای بی رحمانه ات، محفل شکوهمندی ترتیب می داد و شور و هلهله راه می انداخت.

به افتخار می گویم همانطوری که کیش من و تو از هم فرق دارد، خدا، اسلام و پیامبر ما نیز فرق دارد؛ زیرا رهگشایان تو، برایت صلح را نشناسانده، کرامت انسانی و حقوق بشری را تبیین نکرده، صله ی رحم را در وجودت نهادینه نکرده، فقط و فقط بر سرمه ی چشمانت، پیراهن دراز و عرب گونه ات، و ریش بلندت تاکید کرده است. این ظاهر آراسته برایت، افتخار می آورد و این دل بی مهرت، برای درخت طوبا و حوران بهشتی می تپد. عکس این حالت را تصور کن، خدای من آن است که تو با این دل مکدر و منطق ناسالمت نمی توانی آن را درک کنی.
یادت نرود که تو از دیدن خون و به زمین افتادن کودکان و بی پناهان لذت می بری، از دار آویختن و سر بریدن مخالفانت شور و هلهله بر پا می کنی، اما فطرت و آیین من چنین نیست. حمایت از ارزشهای انسانی و حقوق بشری، مهم ترین اصل در کیش من است.

باید بپرسم که جنون مرگ تا کجا؟ شوق نابودی و ویرانگری تا کدام سرحد؟ چه شوق بی پایانی به مرگ و نابودی! تو کیستی؟ از کدام نوع موجودات؟ ما کیستیم؟ ما به کجا می رویم؟

در اخیر برایت اظهار امیدواری می کنم که روزی منطق ات را به کار ببری، روزی دل آهنینت به رحم بیاید، روزی صدای صلح و آتش بس در دلت چنگ بزند، روزی ارزش و مفهوم انسانیت و حقوق بشر را درک کنی.
به امید آن روز ....
محمدعلی فکور

آفت قوم گرایی در کشورهای توسعه نیافته

محمد علی فکور — 2013-05-05T17:48:34Z

در نوشته‎ی قبلی، من عوامل قوم‎گرایی را به پدیده های عاطفه و احساس، باور تصور استحقاق، نخبگان سیاسی و سیاست بین الملل نسبت داده بودم. هرچند که هریک از این عوامل در جای خود تعیین کننده‎ی سرنوشت مردم این کشور بوده است، اما در اینجا می‎خواهم یک مطلب دیگر را هم اضافه کنم که بیش از همه در سوق دادن این سرزمین به سوی ویرانی نقش داشته است و آن «ترور فرهنگی اقوام دیگر» است. تاریخ دو سده‎ی اخیر افغانستان نشان می‎دهد که چگونه گروه‎های قومی هزاره، تاجک، ازبک و سایر اقوام افغانستان به دست رهبران پشتون محکوم به قتل‎عام، به اسارت گرفتن، غصب زمین و مالکیت، کوچ اجباری، سرکوب و اختناق شده اند. از تبدیل واحد پولی این کشور از روپیه‎ی کابلی گرفته تا تبدیل نام این سرزمین به «افغانستان» و یا تحمیل عنوان «افغان» به عنوان هویت ملی تمام اقوام این سرزمین، بیانگر قتل شخصیتی تمام اقوام غیر پشتون است. به یقین می توان گفت که اکثریت مردم این کشور به درک این مطلب نایل آمده اند که مورد ترور فرهنگی قرار گرفته و زبان، هویت و فرهنگ شان به یغما برده شده است.

Sommaire

همه ی این اعمال ممکن است با درایت، زرنگی و هدایات درباری خاصی انجام شده باشد، اما در صفحه‎ی بعدی تاریخ مذمت آن برای تمام دنیا به اثبات می رسد. همه می دانند که روغن زیر آش باقی نمی ماند. برعلاوه، به واکنش جدی اقوامی که بالای آنها ظلم صورت گرفته، مواجه خواهد شد. عامل اینکه امروز روشنفکران جامعه‎ی ما نمی توانند ذهنیت فرا قومی و فرا ملیتی داشته باشند، ظلم‎های ساختاری کسانی است که زمام امور مملکت را در دو قرن اخیر به عهده داشته و به جای کاشتن تخم وحدت، همدلی و همدیگر‎ پذیری، تخم نفاق و برتری ذاتی یک قوم را پاشیده اند. قتل عام عبدالرحمان خان، کشتار دسته جمعی خلقی ها و پرچمی ها و از دم تیغ گذراندن مردم بلخ و بامیان توسط بنیادگرایان طالب، تحمیل اصطلاحات پشتو در قاموس فارسی به عنوان اصطلاحات ملی و درج حکم تغییر ناپذیری آن در ماده 16 قانون اساسی 1382 و نامانوس خواندن اصطلاحات رایج و پربار فارسی، وجدان هیچ روشنفکر و آزاد اندیش را آرام نگذاشته و به مدافعه، قلم فرسایی و نکوهش آن خواهند پرداخت.

تعریف انسان در اندیشه ی قوم گرایان

دقیقا هیچ خط فکری یا عملکرد گروهی یا فردی انسان ها را نمی توان بدون در نظرداشت عادلانه بودن آن دریافت. بدین توضیح که هریک از ما برای توضیح عمل، اندیشه و گفتار خود نیازمند اندازه‎گیری آن عمل یا اندیشه با فرضیه‎ی «عدالت» هستیم که به چه میزان با عادلانه یا غیر عادلانه بودن فاصله دارد، در غیر آن صورت نمی توانیم آن را عادلانه و توجیه پذیر بدانیم. بحث های بلند فلسفی، اقتصادی و حقوقی که تا هنوز بین متخصصین آن صورت گرفته، بنابر درک، ضرورت و اهمیت نزدیکی به فرضیه‎ی عدالت بوده است. بنابراین، هریک از ما انسانها با توجه به تفسیر و تاویلی که از عدالت داریم، رفتار خود را مطابق با آن می‎سنجیم و عمل می‎کنیم.

اما تعریفی که از انسان در افغانستان صورت گرفته، نه اینکه با عدالت همخوانی و همگونی ندارد، بلکه همان تعریفی است که آلمانی ها داشتند و برمبنای آن خود را بهترین قوم در دنیا به معرفی می‎گرفتند. در این تعریف، نژاد و زبان عامل مشترکی است که یک قوم خود را برتر و متمایز از دیگران می داند. برعلاوه، آنطوریکه بروس کوین در کتاب مبانی جامعه شناسی در رابطه به توجیه نژاد پرستانه می گوید: "گروه مسلط در جامعه یی که نژاد پرستی در آن غالب است، نژاد پرستی را چنین توجیه می‎کنند که اعضای گروه اقلیت از لحاظ هوشی پست ترند و نه تنها نمی توانند خود شان را اداره کنند، بلکه شایستگی مشارکت در فعالیت های اجتماعی را نیز ندارند. گروه مسلط تاکید دارد که اعضای گروه اقلیت باید تحت نظارت و سرپرستی مستقیم قرار گیرند."

سوز و ساز قوم گرایی در این است که بتوانی برای هم‎فکرانت به اثبات برسانی که قوم تو بیشتر از اقوام دیگر محروم‎تر و یا مظلوم‎تر اند و یا برعکس، قوم تو شایسته تر از دیگران در برخورداری از موهبات زندگی است. آنچه که در این تعریف جا ندارد، برابری انسانهای یک سرزمین و در نظر گرفتن کرامات انسانی است. ظلمهایی هم که روا داشته می شود، براساس همین تعریف (نابرابری ذاتی) انسانها است. باور مظلومیت و محرومیت بعضی اقوام (اقلیت های تاجک، هزاره، ترک تباران و ...)، زاده و در ادامه‎ی باور شایستگی بیشتر از برخورداری از موهبت ها و تسهیلات اجتماعی و اقتصادی یک قوم اکثریت خوانده است. آنچه تا هنوز تحقیقاتی که بی‎غرضانه و به نحوی واقع‎بینانه باشد به نشر رسیده، رد باور اکثریت قومی یعنی برخلاف ادعاهای مغرضانه‎ی بعضی آمارهای داخلی (دایرۀ المعارف آریانا) و خارجی (سازمان سیا) است. آنچه از سیاست کلی در درون و بیرون کشور هویدا می‎شود، تبارز دو سیاست مخالف و متضاد در قبال این پدیده است:

1. سکوت در قبال بهره‎ برداری از امکانات ملی به صورت نابرابر با اتکا به پدیده‎ی اکثریت و اقلیت؛

2. تظلم و غریب نمایی و اعتراض عده یی دیگر از اقوام به خاطر مبارزه و یا منع این حق تلفی. در طرح سیاست های گروه اول، براساس جعل تاریخ، نابودی اسناد و مدارکی که بیانگر حضور پرشور اقوام دیگر در گذشته‎ی تاریخی این سرزمین و اندیشه‎ی پشتون محور در تمام عرصه هاست که نه تنها راهگشا نیست، بلکه به هر اندازه که تاریخ و اجتماع پیش بروند، پشت صحنه‎های آن نیز برای مردم آشکار شده و مخالفین بیشتری را برای خود جذب می‎کند. اما سیاست های گروه دوم، در قالب مظلوم نمایی آنها و توسل به صلح، عدالت، دموکراسی، حقوق بشر و امثال آنها است. از آنجایی که سیاست بین الملل و نخبگان سیاسی در پر رنگ کردن و عمیق کردن شکاف های قومی دست دارند، می توان گفت که هیچ یکی از این روند به نفع افغانستان نیست. تکلیف گروه اول که مشخص است؛ از دو قرن بدین سو طرح ها و راهکارهایی اعمال شده تا ذهن متمرکز اقوام را به سمت ملیت گرایی و قوم گرایی سوق دهد. اما راهکارهای گروه دوم نیز به خاطر مورد دستبرد قرار گرفتن به دست انسانها و یا کشورهای مغرض، سیاسی شده و از آن هدف اصلی (عدالت اجتماعی) باز مانده است.

پیامدهای قوم گرایی

از نظر جامعه شناسی، پیامدهای قوم گرایی دو گونه است: مثبت و منفی. پیامد مثبت آن این است که کارکرد قوم گرایی در حفظ هویت گروهی یا خرده فرهنگ ها و سنت های پسندیده، تربیت و پرورش، حفاظت و صیانت افراد در برابر بحران های اجتماعی و پیوندهای عاطفی قوی مشترک که زمینه‎ی خیر رسانی را فراهم می‎کند. اما پیامد منفی این وضعیت می‎تواند هم در سطح ملی و داخلی بحران زا باشد و هم در سطح بین المللی. در سطح داخلی، کنار گذاشتن شایستگان از مصادر خدمت و تصمیم‎گیری و گماردن افراد نالایق و نا اهل است. دقیقا همان نقد ارسطو بر دموکراسی یونان باستان است، وی از آن جهت دموکراسی را در یونان ناپسند می‎دانست که افراد غیر متخصص (کارگران، دهقانان، صنعت کاران و...) زمام امور را در دست داشتند و حکومت مردمی را تشکیل داده بودند. تنها تفاوتی که بین دموکراسی یونان و حکومت ناسیونالیستی امروز ما موجود است اینکه در یونان به خاطر رضایت و اشتراک مردم و توزیع قدرت بین مردم این کار صورت می گرفت، اما در افغانستان، از سر جهالت، کینه توزی، حسادت و رقابت منفی، شایستگان کنار زده شده و زمام امور به دست جلادان، معامله گران و اطرافیان تیم حاکم می‎افتد.

دومین آسیب داخلی آن، گسست اجتماعی و چند پارچگی جامعه است. در نتیجه از میان رفتن ملت به عنوان یک واحد سیاسی فراگیر است. در چنین شرایط هریک از خرده فرهنگ‎ها، و خرده اقوام به گرایش در سمت هویت سازی ملیتی بر می‎آیند و هرکدام در صدد قوی کردن و برخورداری بیشتر از امکانات ملی بر می‎آیند. حتا انعکاس وقایع در این کشور نیز براساس نسبیت های قومی، زبانی و سمتی است. شما پوشش خبری و تحلیلی رادیو و تلویزیون های این کشور را به دقت بررسی کنید. بیان احساسات و عواطف در رابطه به حوادث خشین و مرگبار با جهت گیری‎های قومی و زبانی صورت می‎گیرد. در رابطه به حوادث قندهار، جلال آباد، هلمند و غیره مناطق پشتون نشین، احساس دلسوزی و همدردی هم تباران آن را بر می انگیزد، حوادث مرگ بار بهسود حمله‎ی کوچیها، کشتار و قتل عام مهندسی شده‎ی آنها، فقط احساس حمایت هم تباران قربانیان و گاهی شریکان حزبی آنان را بر می‎انگیزد، و همین طور در مناطق و ولایات دیگر. من در جای دیگری نیز گفته بودم که حتا احساس انسانیت و بشردوستی ما نیز نسبی است. بشر و انسان تعریف مشخص و دقیقی دارد "هر آنکه از قوم و تبار توست". یا انسانیت در اینجا نسبت به دوری و نزدیکی فاصله‎ی مکانی ما بستگی دارد.

تلاشهایی که فعلا که در سطح محدود بین اقوام جریان دارد، نه تنها ما را از قافله ی جهانی شدن باز می دارد، بلکه در میان کشورهای همسایه نیز عقب مانده و پس رو نگه می دارد. ضعف ما تا حدی می شود که حتا نمی توانیم در مقابل راکت های پاکستان از خود دفاع کنیم و با عملکرد خاضعانه و تزرع مقابله می کنیم. در رابطه به تهاجم فرهنگی ایران، عربستان و غرب نیز توان مقابله را نداریم.

راهکار

با توجه به اینکه من خودم را در مقام ارایه ی راهکار نمی دانم، اما برحسب پیش فرض خودم و تجربه ی کشورهای که به مصیبت قوم گرایی گرفتار اند، موارد زیر را پیشنهاد می کنم:

1. غیر متمرکز ساختن قدرت: برای جلوگیری از سوء استفاده یک گروه از قدرت، باید از تمرکز قدرت جلوگیری کرد و قدرت را در یک جامعه‎ی دموکرات بین نهادهای مختلف سیاسی مطابق با شوونات فرهنگی، زبانی، قومی و دینی شان توزیع کرد، نه آنگونه که خودخواهانه، همه چیز را به نفع یک گروه و همه قدرت در حصر یک قوم باشد. پاکستان نمونه ی بارز آن است طوریکه درتشکیل نظام فدرالی پاکستان چهارقوم از جمله پنجابیها، سندیها، بلوچها و پشتونها نقش عمده را دارا بوده است که اکثریت نفوس باشندگان ایالت پنجاب را اقوام پنجابی, اکثریت نفوس ایالت سند را اقوام سندی, اکثریت نفوس ایالت بلوچستان را اقوام بلوچ و اکثریت نفوس ایالت صوبه وسرحد ومطابق نام جدید آن ایالت پشتونخواه را اقوام پشتون تشکیل می دهند و بدین ترتیب در ایجاد نظام فدرالی پاکستان اقوام چهارگانه‏ی آن کشور نقش وسهم قابل توجه داشته و دارند.

این مساله را باید روشن کنم که من به راهکار سیاسی آن نمی پردازم. یعنی تفکیک قوا و صلاحیت های قوای سه گانه مورد بحث من نیست، بلکه با رویکرد اجتماعی آن را به بحث می گیرم؛ یعنی توزیع قدرت در سطح ایالت ها و نواحی گوناگون که مردم آن با تناسب قومی، زبانی، دینی و فرهنگی خاص خود آن را در دست گیرد، انجام شود. ممکن است در حکومت ریاستی متمرکز به بهترین وجه تفکیک قوا صورت گرفته و هریکی از قوا درحدود وظایف و صلاحیت خود، به انجام فعالیت های شان مشغول بوده و هیچ یکی در امور دیگری مداخله و دست اندازی نکند، اما همین نظام در مجموع با هرسه قوه‎ی خود، به ظلم و استبداد و حق تلفی سایر اقوام دست زند. ممکن است تمام دار و دسته‎ی این نظام، سیاستی را پی ریزی کند یا قانونی را به تصویب برساند که فقط و فقط اهداف مشترکین در نظام را تامین کند (کاری که تا هنوز صورت گرفته است). اگر ما قانون اساسی مصوب 1382 و قوانینی که در روشنی و تفصیل مواد آن به تصویب رسیده را فاکتور بگیریم، همه‎ی قوانین قبلی ما تامین کننده‎ی حقوق یک قوم، یک مذهب و گاهی یک زبان بوده است. چیزی که از نظر دور می شود، حقوق اقلیت هایی است که به دست فراموشی سپرده می شود. ماده های اول قانون جزا و قانون مدنی افغانستان به صراحت می گوید زمانی که در این قانون یا سایر قوانین حکمی موجود نباشد، دادگاه مطابق با «فقه حنفی» قضیه را حل و فصل می کند. یا مثلا در قوانین اساسی گذشته ی افغانستان در عین حالی‎که به برابری اقوام شعار داده، اما برای کوچیان (که متعلق به قوم خاصی است) امکانات و امتیازات بیشتری در نظر گرفته است.

2. جدایی دین از سیاست؛ ممکن است در جامعه ی سنتی افغانستان، دلایل مختلفی را برای مقابله با سکولاریسم عنوان کنند. اما واقعیت این است که آن حکومت ناب محمدی یا حکومت امام زمانی توسط کسانی که اکنون در کشورهای اسلامی اعمال می شود، امکان نداشته و ندارد. حکومت ها در طول تاریخ به دست کسانی بوده که با استفاده از قانون جنگل، دیگران را مورد قتل، سرکوب و انواع و اقسام ظلم قرار داده اند. آنچه تاریخ به پیش حرکت می کند، فاصله ی آنها با حکومت محمد بیشتر شده است. تاریخ شاهد است که در اکثر کشورهای دنیا، دین و مذهب اکثریت، دین بر اقلیت ها تحمیل شده و حق آنان ضایع می شود.